Biografiya
Adib Ahmad Yugnakiy — turkiy tilda yozilgan eng qadimgi axloqiy-didaktik dostonlardan biri, «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar tuhfasi») muallifi. «Adib» taxallusi uning o'zini shoirdan ko'ra odob ilmi vakili deb bilganidan kelib chiqqan. U haqidagi ma'lumotlar kam: Alisher Navoiy, Arslon xo'ja Tarxon yozganlari va asarning o'zi asosiy manbadir.
Hayoti va zamoni haqida olimlar kelisha olmaydi. Ziyouz.uz maqolasi (M. Imomnazarov) uni VIII asr o'rtalarida, Abu Muslim qo'zg'oloni davrida tug'ilgan, bobosi esa Qutayba zamonida (706–715) islomni qabul qilgan turkiy qavmdan deb hisoblaydi; Vikipediya va Vikidata esa uni XII asr shoiri sifatida ko'rsatadi. Bu tafovut asar matni ko'p asr davomida ko'chirilib, tili yangilanib borgani bilan bog'liq. Shu sabab bu sahifada aniq tug'ilgan va vafot yili keltirilmadi.
Navoiy ma'lumotiga ko'ra, Ahmad ko'zi ojiz tug'ilgan, ammo zehni o'tkir bo'lgan, Qur'onni yod olib, hadislarni o'zlashtirgan. Rivoyatda aytilishicha, u Bag'dodda hanafiy mazhabi asoschisi Abu Hanifadan saboq olgan, Abu Yusuf va Muhammad ash-Shaybaniy hamsabog'i bo'lgan. Tug'ilgan joyi manbalarda Yugnak qishlog'i deyiladi; shu nomli qishloqlar Samarqand atrofida, Farg'ona vodiysida va Sirdaryo bo'ylarida bo'lgan.
Yagona to'liq asari «Hibat ul-haqoyiq» 484 misradan iborat bo'lib, 14 bobga bo'lingan. Dastlabki besh bob kirish: Allohga hamd, Payg'ambarga na't, to'rt xalifa madhi va amir Muhammad Dod-sipohsolorbekka bag'ishlangan misralar, asar yozilish sababi. Keyingi boblarda ilmning foydasi va johillikning zarari, tilni tiyish, dunyoning o'tkinchiligi, saxovat, kamtarlik, baxillik va kibrni qoralash kabi mavzular yoritiladi. Muallif asarni keksalikda yozgan ko'rinadi. Dostonning asosiy qismi qadimgi turkiy og'zaki she'riyatdagi to'rtliklar shaklida, kirishlari qasida yo'sinida yozilgan; matn orasida oyatlar va yigirmadan ortiq hadisning arabcha asli keltirilib, turkiy to'rtliklarda sharhlangan.
Asarning uchta to'liq qo'lyozmasi va ikki parchasi saqlangan. Eng qadimgisi 1444-yilda Samarqandda Ulug'bekning amiri Arslon xo'ja Tarxon topshirig'iga ko'ra kotib Zayn ul-Obidin al-Jurjoniy tomonidan uyg'ur yozuvida ko'chirilgan (unda asar «Atabat ul-haqoyiq» deb atalgan). 1480-yilda Shayxzoda Abdurazzoq baxshi ko'chirgan nusxani turk olimi Najib Osim 1914–1916-yillarda topib, nashr qildi; uchinchisi sulton Boyazid II muhri bosilgan arab yozuvidagi nusxa. Ilmiy-tanqidiy matnlarni 1951-yilda Rashid Rahmat Arat, 1972-yilda Qozoqboy Mahmudov tayyorlagan.
Navoiy Adib Ahmadni ko'p elning peshvosi deb bilgan; «Qutadg'u bilig»dagi ayrim to'rtliklarning o'xshashligi va Ahmad Yassaviy hikmatlaridagi yaqin o'rinlar uning ta'siriga dalil sifatida ko'rsatiladi. «Hibat ul-haqoyiq» O'zbekistonda keng o'rganiladi va adabiyot tarixi darsliklariga kiritilgan.
Hayot yo'li
- VIII–XII asr (munozarali)Hayot davri
Manbalarda VIII asr o'rtalari yoki XII asr deb ko'rsatiladi.
- 1444Eng qadimgi nusxa
Samarqandda Arslon xo'ja Tarxon topshirig'i bilan ko'chirilgan.
- 1480Istanbulga yetgan nusxa
Shayxzoda Abdurazzoq baxshi ko'chirgan.
- 1914–1916Najib Osim nashri
Turk olimi 1480-yilgi nusxani topib, tadqiq etdi.
- 1951Arat nashri
Rashid Rahmat Arat ilmiy-tanqidiy matn tayyorladi.
- 1972Mahmudov nashri
Qozoqboy Mahmudov matnni nashr qildi.
Asarlar
- «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar tuhfasi»)Doston
484 misra, 14 bob; boshqa nusxada «Atabat ul-haqoyiq».