Биография
Адиб Аҳмад Югнакий — туркий тилда ёзилган энг қадимги ахлоқий-дидактик достонлардан бири, «Ҳибат ул-ҳақойиқ» («Ҳақиқатлар туҳфаси») муаллифи. «Адиб» тахаллуси унинг ўзини шоирдан кўра одоб илми вакили деб билганидан келиб чиққан. У ҳақидаги маълумотлар кам: Алишер Навоий, Арслон хўжа Тархон ёзганлари ва асарнинг ўзи асосий манбадир.
Ҳаёти ва замони ҳақида олимлар келиша олмайди. Ziyouz.uz мақоласи (М. Имомназаров) уни VIII аср ўрталарида, Абу Муслим қўзғолони даврида туғилган, бобоси эса Қутайба замонида (706–715) исломни қабул қилган туркий қавмдан деб ҳисоблайди; Википедия ва Викидата эса уни XII аср шоири сифатида кўрсатади. Бу тафовут асар матни кўп аср давомида кўчирилиб, тили янгиланиб боргани билан боғлиқ. Шу сабаб бу саҳифада аниқ туғилган ва вафот йили келтирилмади.
Навоий маълумотига кўра, Аҳмад кўзи ожиз туғилган, аммо зеҳни ўткир бўлган, Қуръонни ёд олиб, ҳадисларни ўзлаштирган. Ривоятда айтилишича, у Бағдодда ҳанафий мазҳаби асосчиси Абу Ҳанифадан сабоқ олган, Абу Юсуф ва Муҳаммад аш-Шайбаний ҳамсабоғи бўлган. Туғилган жойи манбаларда Югнак қишлоғи дейилади; шу номли қишлоқлар Самарқанд атрофида, Фарғона водийсида ва Сирдарё бўйларида бўлган.
Ягона тўлиқ асари «Ҳибат ул-ҳақойиқ» 484 мисрадан иборат бўлиб, 14 бобга бўлинган. Дастлабки беш боб кириш: Аллоҳга ҳамд, Пайғамбарга наът, тўрт халифа мадҳи ва амир Муҳаммад Дод-сипоҳсолорбекка бағишланган мисралар, асар ёзилиш сабаби. Кейинги бобларда илмнинг фойдаси ва жоҳилликнинг зарари, тилни тийиш, дунёнинг ўткинчилиги, саховат, камтарлик, бахиллик ва кибрни қоралаш каби мавзулар ёритилади. Муаллиф асарни кексаликда ёзган кўринади. Достоннинг асосий қисми қадимги туркий оғзаки шеъриятдаги тўртликлар шаклида, киришлари қасида йўсинида ёзилган; матн орасида оятлар ва йигирмадан ортиқ ҳадиснинг арабча асли келтирилиб, туркий тўртликларда шарҳланган.
Асарнинг учта тўлиқ қўлёзмаси ва икки парчаси сақланган. Энг қадимгиси 1444-йилда Самарқандда Улуғбекнинг амири Арслон хўжа Тархон топшириғига кўра котиб Зайн ул-Обидин ал-Журжоний томонидан уйғур ёзувида кўчирилган (унда асар «Атабат ул-ҳақойиқ» деб аталган). 1480-йилда Шайхзода Абдураззоқ бахши кўчирган нусхани турк олими Нажиб Осим 1914–1916-йилларда топиб, нашр қилди; учинчиси султон Боязид II муҳри босилган араб ёзувидаги нусха. Илмий-танқидий матнларни 1951-йилда Рашид Раҳмат Арат, 1972-йилда Қозоқбой Маҳмудов тайёрлаган.
Навоий Адиб Аҳмадни кўп элнинг пешвоси деб билган; «Қутадғу билиг»даги айрим тўртликларнинг ўхшашлиги ва Аҳмад Яссавий ҳикматларидаги яқин ўринлар унинг таъсирига далил сифатида кўрсатилади. «Ҳибат ул-ҳақойиқ» Ўзбекистонда кенг ўрганилади ва адабиёт тарихи дарсликларига киритилган.
Ҳаёт йўли
- VIII–XII аср (мунозарали)Ҳаёт даври
Манбаларда VIII аср ўрталари ёки XII аср деб кўрсатилади.
- 1444Энг қадимги нусха
Самарқандда Арслон хўжа Тархон топшириғи билан кўчирилган.
- 1480Истанбулга етган нусха
Шайхзода Абдураззоқ бахши кўчирган.
- 1914–1916Нажиб Осим нашри
Турк олими 1480-йилги нусхани топиб, тадқиқ этди.
- 1951Арат нашри
Рашид Раҳмат Арат илмий-танқидий матн тайёрлади.
- 1972Маҳмудов нашри
Қозоқбой Маҳмудов матнни нашр қилди.
Асарлар
- «Ҳибат ул-ҳақойиқ» («Ҳақиқатлар туҳфаси»)Достон
484 мисра, 14 боб; бошқа нусхада «Атабат ул-ҳақойиқ».