Alouddin Attor

Alouddin Attor (Muhammad ibn Muhammad al-Buxoriy, laqabi al-Attor) — XIV asrning ikkinchi yarmida yashagan so'fiy shayx, Xo'jagon-Naqshbandiya tariqatining Bahouddin Naqshbanddan keyingi rahbari. Manbalarning ko'pchiligiga ko'ra, u Xorazmda hidli moddalar va dorivor o'tlar savdosi bilan shug'ullangan oilada tug'ilgan; tug'ilgan yili ma'lum emas. «Attor» taxallusi ham oilaning shu kasbiga ishora qiladi.

Yoshligida ota-onasi bilan Buxoroga ko'chib kelgan: otasining bozorda bir necha do'koni bo'lgan, o'smir Alouddin unga savdoda yordam bergan. U madrasada o'qiyotgan paytda otasi vafot etdi; Alouddin meros ulushidan ukalari foydasiga voz kechib, butunlay ilmga berildi. Talabalik yillaridayoq Xo'jagon tariqatining darvishlik yo'liga kirishga qaror qilgan.

Alouddin Bahouddin Naqshbandning shogirdi bo'lishni orzu qildi va uning qiziga uylandi, shu tariqa shayxning oilasi a'zosiga aylandi. Naqshband o'tkir aqli va zohidona hayoti uchun uni qadrlagan, biroq yosh kuyovning keskin va g'ururli tabiatini jilovlash uchun madrasadan olib, o'z uyiga — Qasri Hinduvonga joylashtirgan va tariqatga kiritgan. Alouddin tez orada shayxning birinchi xalifalaridan biriga aylandi va hali Naqshband hayotligida uning ko'plab muridlariga murabbiylik qildi.

Naqshband 1389-yilda vafot etgach, tariqat ichida rahbarlik uchun Alouddin Attor va Muhammad Porso o'rtasida raqobat paydo bo'ldi. Ikkovi kelishdi: Porso Attorning vorislik huquqini tan oldi, Attor esa tariqatni boshqardi. Bu yillarda Muhammad Porso Attorning iltimosi bilan Naqshband haqidagi «Risolai qudsiya» asarini yozgan va unda Attor tilidan o'z pirining hayotiga oid ko'plab hikoyalarni keltirgan. Alouddinning o'zi yozgan asarlar bizgacha yetib kelmagan; keyingi mualliflar uning «Maqolot-i arvoh» risolasiga havola qiladilar, hikmatli so'zlari esa «Rashahot» va «Nafahot» kabi asarlarda saqlangan.

Alouddin oilasi bilan Chag'oniyon o'lkasiga, hozirgi Denov atrofiga ko'chib o'tib, xonaqohda shogirdlar tarbiyalagan. Uning shogirdlari orasida Naqshbandiya silsilasini davom ettirgan Ya'qub Charxiy, Sayyid Sharif Jurjoniy va boshqalar bor. Ma'lumotlarga ko'ra, u muridlardan shayxga to'liq itoat va odob-axloq qoidalariga qat'iy amal qilishni talab qilgan. Uning o'g'li Hasan Attor ham Bahouddin Naqshbandning nabirasi sifatida tariqat tarixida tilga olinadi.

Alouddin Attor hijriy 802-yil rajab oyining 20-kuni, ya'ni 1400-yil mart oyida vafot etgan (bir manbada vafot yili hijriy 804 deb ko'rsatilgan). Uning qabri Surxondaryo viloyatining Denov tumanida joylashgan; Xo'ja Alouddin Attor valiy ziyoratgohi 2019-yilda moddiy madaniy meros ko'chmas mulk obyektlari milliy ro'yxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan.