Алоуддин Аттор

Алоуддин Аттор (Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Бухорий, лақаби ал-Аттор) — XIV асрнинг иккинчи ярмида яшаган сўфий шайх, Хўжагон-Нақшбандия тариқатининг Баҳоуддин Нақшбанддан кейинги раҳбари. Манбаларнинг кўпчилигига кўра, у Хоразмда ҳидли моддалар ва доривор ўтлар савдоси билан шуғулланган оилада туғилган; туғилган йили маълум эмас. «Аттор» тахаллуси ҳам оиланинг шу касбига ишора қилади.

Ёшлигида ота-онаси билан Бухорога кўчиб келган: отасининг бозорда бир неча дўкони бўлган, ўсмир Алоуддин унга савдода ёрдам берган. У мадрасада ўқиётган пайтда отаси вафот этди; Алоуддин мерос улушидан укалари фойдасига воз кечиб, бутунлай илмга берилди. Талабалик йилларидаёқ Хўжагон тариқатининг дарвишлик йўлига киришга қарор қилган.

Алоуддин Баҳоуддин Нақшбанднинг шогирди бўлишни орзу қилди ва унинг қизига уйланди, шу тариқа шайхнинг оиласи аъзосига айланди. Нақшбанд ўткир ақли ва зоҳидона ҳаёти учун уни қадрлаган, бироқ ёш куёвнинг кескин ва ғурурли табиатини жиловлаш учун мадрасадан олиб, ўз уйига — Қасри Ҳиндувонга жойлаштирган ва тариқатга киритган. Алоуддин тез орада шайхнинг биринчи халифаларидан бирига айланди ва ҳали Нақшбанд ҳаётлигида унинг кўплаб муридларига мураббийлик қилди.

Нақшбанд 1389-йилда вафот этгач, тариқат ичида раҳбарлик учун Алоуддин Аттор ва Муҳаммад Порсо ўртасида рақобат пайдо бўлди. Иккови келишди: Порсо Атторнинг ворислик ҳуқуқини тан олди, Аттор эса тариқатни бошқарди. Бу йилларда Муҳаммад Порсо Атторнинг илтимоси билан Нақшбанд ҳақидаги «Рисолаи қудсия» асарини ёзган ва унда Аттор тилидан ўз пирининг ҳаётига оид кўплаб ҳикояларни келтирган. Алоуддиннинг ўзи ёзган асарлар бизгача етиб келмаган; кейинги муаллифлар унинг «Мақолот-и арвоҳ» рисоласига ҳавола қиладилар, ҳикматли сўзлари эса «Рашаҳот» ва «Нафаҳот» каби асарларда сақланган.

Алоуддин оиласи билан Чағониён ўлкасига, ҳозирги Денов атрофига кўчиб ўтиб, хонақоҳда шогирдлар тарбиялаган. Унинг шогирдлари орасида Нақшбандия силсиласини давом эттирган Яъқуб Чархий, Саййид Шариф Журжоний ва бошқалар бор. Маълумотларга кўра, у муридлардан шайхга тўлиқ итоат ва одоб-ахлоқ қоидаларига қатъий амал қилишни талаб қилган. Унинг ўғли Ҳасан Аттор ҳам Баҳоуддин Нақшбанднинг набираси сифатида тариқат тарихида тилга олинади.

Алоуддин Аттор ҳижрий 802-йил ражаб ойининг 20-куни, яъни 1400-йил март ойида вафот этган (бир манбада вафот йили ҳижрий 804 деб кўрсатилган). Унинг қабри Сурхондарё вилоятининг Денов туманида жойлашган; Хўжа Алоуддин Аттор валий зиёратгоҳи 2019-йилда моддий маданий мерос кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатига киритилган ва давлат муҳофазасига олинган.