Bahouddin Naqshband

Bahouddin Naqshband — to'liq ismi Xoja Muhammad ibn Muhammad al-Buxoriy — hijriy 718 (milodiy 1318) yilda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon qishlog'ida tug'ilgan. Keyinchalik qishloq uning sharafiga Qasri Orifon («oriflar qasri») deb atalgan; hozir u Buxoro viloyatining Kogon tumanida. Uning nasabini payg'ambar avlodiga olib boradigan keyingi davr rivoyatlariga tadqiqotchilar ehtiyotkorlik bilan qaraydi. «Naqshband» laqabining ma'nosi ilk manbalarda izohlanmagan: an'anada u otasining naqsh bituvchi hunari bilan bog'lanadi, so'fiylar esa uni doimiy zikrning qalbda qoldiradigan «naqsh»iga ishora deb tushuntirgan.

Naqshbandiya manbalariga ko'ra, bobosining piri — xojagon silsilasining shayxi Bobo Muhammad Samosiy — Qasri Hinduvon yonidan o'tganda bu tuproqdan ulug' zot chiqishini aytib yurgan va chaqaloq uch kunlik bo'lganida uni ma'naviy farzandlikka qabul qilgan, tarbiyasini esa shogirdi Sayyid Amir Kulolga topshirgan. Bahouddin uzoq yillar Amir Kulol davrasida bo'lib, tariqat odobini o'rgangan. Shu davrda ko'rgan tushi va ruhiy holatlaridan so'ng u o'zini o'zidan bir asr oldin, 1220-yilda vafot etgan Abdulxoliq G'ijduvoniyning ruhoniyatidan ta'lim olgan deb bilgan — shu bois «uvaysiy» sanaladi. Rivoyatga ko'ra, G'ijduvoniy unga shariatga qat'iy amal qilishni, yengilliklarga intilmaslikni va payg'ambar sunnatiga ergashishni buyurgan.

Shundan keyin Bahouddin ovoz chiqarib aytiladigan zikrdan qalbda, ovozsiz aytiladigan zikri xufiyaga o'tgan. Amir Kulol davrasida zikr jahriy aytilgani uchun bu muridlar orasida norozilik uyg'otgan, biroq Amir Kulol uni himoya qilgan; bir kuni Suxor qishlog'idagi masjid qurilishida g'isht tashib yurgan Bahouddinni chaqirib, uning yo'li tugallanganini, endi turk va tojik shayxlaridan bemalol saboq olishi mumkinligini aytgan. So'ng u Amir Kulolning boshqa bir muridi Mavlono Orif Dikgaroniy suhbatlarida bo'lgan, keyin Yassaviya tariqatiga mansub ikki turk shayxi bilan bog'langan: Qusam shayx huzurida qisqa muddat, Xalil ota yonida esa o'n ikki yil turgan. Ayrim tarixchilar Xalil otani 1347-yilgacha Chig'atoy ulusini boshqargan Qozonxon bilan bir shaxs deb hisoblaydi; manbalarga ko'ra, Bahouddin bu hukmdor qo'zg'olon natijasida taxtdan ag'darilgunicha uning yonida bo'lgan.

Keyin u tug'ilgan qishlog'iga qaytib, murid tarbiyalashga kirishgan. Umrining deyarli hammasi Buxoro atrofida o'tgan, yurtdan faqat uch marta chiqqan: ikki marta haj qilgan, ikkinchi haj safarida Hirotda uch kun turgan; yana bir safar Hirot hukmdori, Kart sulolasidan Muizziddin Husaynning taklifi bilan u yerga borib, unga o'z yo'lining asoslarini tushuntirgan. Xalifalari orasida kuyovi Xoja Alouddin Attor, Buxoroning yirik olimi Xoja Muhammad Porso va Mavlono Ya'qub Charxiy bor edi. Bahouddin hijriy 791-yil 3-rabiulavval (milodiy 1389-yil 2-mart) kuni o'z qishlog'ida vafot etgan va shu yerda dafn qilingan.

Naqshbandiya yo'lining asosida doimiy, qalbda aytiladigan ovozsiz zikr turadi. Bahouddin musiqa va raqsli samo'ni ham, uzoq xilvatni ham ma'naviy kamolot vositasi deb bilmagan, muridlar uchun alohida kiyim belgilamagan, xonaqohda o'tirishni xushlamagan; karomatlarga ham, silsilaga bog'lanishning o'ziga ham katta qiymat bermagan. Shu jihatdan tadqiqotchilar uni Nishopurda paydo bo'lgan malomatiya harakatining vorisi deb ham ko'radi. G'ijduvoniydan qolgan sakkiz qoidaga — «hush dar dam», «nazar bar qadam», «safar dar vatan», «xilvat dar anjuman» va boshqalarga — u yana uchtasini: vuqufi zamoniy, vuqufi adadiy va vuqufi qalbiyni qo'shgan deb hisoblanadi. Uning nomi bilan bog'lanadigan «Dil ba yoru dast ba kor» («Ko'ngil — Yorda, qo'l — ishda») hikmati naqshbandiylar orasida mashhur.

Bahouddin kitob yozmagan, qarashlarini bayon qilgan biror asari bizgacha yetib kelmagan. Uning so'zlari va hayoti haqidagi ma'lumotlar shogirdlari va keyingi mualliflar asarlarida saqlangan: eng muhimi — Xoja Muhammad Porsoning «Risolai qudsiya»si, shuningdek Saloh ibn Muborak Buxoriyning «Anis ut-tolibin»i, Abdurahmon Jomiyning «Nafahot ul-uns»i va Faxriddin Ali Safiyning «Rashahot ayn ul-hayot»i. «Avrodi Bahoiya» duolar to'plami unga tegishli bo'lishi mumkin, unga nisbat beriladigan «Hayotnoma» va «Dalil ul-oshiqin» kabi risolalar esa katta ehtimol bilan boshqalar qalamiga mansub.

Vafotidan keyin Bahouddin Buxoroning ma'naviy homiysi hisoblana boshlagan: buxoroliklar uni «Xojai balogardon» — balolarni qaytaruvchi xoja deb atashgan, «Bahouddin balogardon» iborasi hozirgacha tilda yuradi. Tariqat ham uning nomini olgan: shu vaqtgacha «xojagon yo'li» deb atalgan silsila endi Naqshbandiya deb yuritila boshlagan. Qabri atrofida asrlar davomida katta majmua shakllangan: 1544–1545-yillarda Buxoro xoni Abdulazizxon bu yerda xonaqoh qurdirgan, keyinroq masjidlar va hovuzlar qo'shilgan, 1885-yilda minora bunyod etilgan. Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 28-oktabrdagi qarori bilan 1993-yilda Bahouddin Naqshband tavalludining 675 yilligi nishonlangan: Buxoroda anjuman va ilmiy konferensiya o'tkazilgan, majmua ta'mirlangan.