Arab Muhammadxon

Xiva xoni (1602–1621), Arabshohiylar sulolasining o'n birinchi vakili: Yoyiq kazaklari va qalmoqlar hujumlarini daf etgan, Xivani poytaxtga aylantirgan, Arab Muhammadxon madrasasini qurdirgan hukmdor.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Tarixiy shaxs, Siyosatchi
Tug'ilgan:: taxminan 1570 — taxminan 1621
Tug'ilgan joy:: Xorazm
Otasi:: Hoji Muhammadxon
Farzandlar:: Habash-sulton
Ilbars-sulton
Asfandiyorxon
Abulg'ozi Bahodirxon
Afg'on Muhammad

Biografiya

Arab Muhammadxon Xorazm (Xiva xonligi)dagi Arabshohiylar sulolasining o'n birinchi vakili, 1602-yildan 1621-yilgacha (ba'zi manbalarda 1623-yilgacha) xon bo'lgan. U xon Hoji Muhammadxonning o'g'li va Yodgorxonning avlodi edi. Tug'ilgan yili aniq ma'lum emas. Otasi hayotligida u Xiva hokimi bo'lgan.

Otasi vafotidan so'ng, 1602-yilda taxtga o'tirdi. Hukmronligining boshida Xorazm Yoyiq kazaklarining talonchilik yurishlariga duch keldi: Abulg'oziyning yozishicha, 1602-yilda ataman Aborkin, 1603-yilda ataman Nechay boshchiligidagi kazaklar Urganchni talon-toroj qilishgan, 1604-yilgi ataman Shamayning yurishi esa kazaklarning mag'lubiyati bilan tugagan. Nechay to'dasi Urganchda qurshab olinib, yo'q qilingan. 1620 va 1621-yillarda Xorazmga qalmoqlar bostirib kirib, aholini asirga olgan.

Uning davrida Urganchning o'rniga Xiva Xorazmning poytaxti bo'lib qoldi. 1616-yilda Xivada yangi bir qavatli, pishiq g'ishtdan qurilgan madrasa — Arab Muhammadxon madrasasi bunyod etildi; u shahar poytaxtga aylangani sharafiga qurilgan deb hisoblanadi. 1838-yilda uni Olloqulixon qayta qurdirgan. Xon yana To'q qal'a yonida kanal qazdirgan.

1616-yilda Arab Muhammadxon elchi Xo'ja Yusufni Moskvaga yuborgan. 1603-yilda uning ikkinchi o'g'li — keyinchalik xon va tarixchi bo'lgan Abulg'ozi Bahodirxon — tug'ilgan; Abulg'ozining yozishicha, uning ismi otasi kazaklar hujumini daf etgandan ko'p o'tmay tug'ilgani uchun «G'oziy otasi» deb qo'yilgan.

Hukmronligi oxirida xonlikdagi ichki nizolar kuchaydi: har bir shahzoda o'z yerida alohida boshqaruv apparatiga ega edi. O'g'illari Habash va Ilbars sultonlar unga qarshi urush boshladi. Abulg'ozi Buxoroga, kenja o'g'li Afg'on Muhammad esa Rossiyaga qochdi va 1648-yilda Qosimovda vafot etdi. Arab Muhammadxon 1621-yilda o'ldirilgan (O'zbekiston milliy ensiklopediyasiga ko'ra, mag'lub bo'lib, Qum qal'ada qamalgan va o'sha yerda vafot etgan; sana 1623 deb ko'rsatiladi).

Undan keyin Xorazmni bir muddat Habash va Ilbars sultonlar boshqargan; 1623-yilda taxtni boshqa o'g'li Asfandiyorxon egalladi.

Karyera

Xiva xon saroyi
Xiva xoni · Xiva · 1602–1621
Bu lavozimda bo'lganlar →

Hayot yo'li

XVI asr
Tug'ilishi
Hoji Muhammadxon oilasida tug'ilgan; aniq yili noma'lum. Otasi hayotligida Xiva hokimi bo'lgan.
1602
Xon taxtiga chiqishi
Otasi vafotidan so'ng Xorazm xoni bo'ldi (manbalarda 1602 yoki 1603).
1602–1604
Kazaklar hujumlari
Yoyiq kazaklarining Aborkin, Nechay va Shamay boshchiligidagi yurishlari va Urganchning talon-toroj qilinishi.
1603
O'g'li Abulg'ozining tug'ilishi
Ikkinchi o'g'li — keyinchalik xon va tarixchi Abulg'ozi Bahodirxon tug'ilgan.
1616
Moskvaga elchi
Rossiyaga elchi Xo'ja Yusufni yuborgan.
1616
Arab Muhammadxon madrasasi
Xivada pishiq g'ishtdan bir qavatli madrasa qurdirgan; uni Xivaning poytaxtga aylanishi bilan bog'laydilar.
1620–1621
Qalmoqlar hujumlari
Qalmoqlar Xorazmga yurish qilib, aholini asirga olgan.
1621
Vafoti
O'g'illari Habash va Ilbars sultonlar bilan nizo vaqtida vafot etgan yoki o'ldirilgan (O'zME sanani 1623 deb beradi).

Meros

Arab Muhammadxon davrida Xiva Xorazmning poytaxtiga aylandi va keyinchalik xonlikning asosiy shahri bo'lib qoldi. 1616-yilda qurilgan Arab Muhammadxon madrasasi Xivaning eng qadimgi me'moriy yodgorliklaridan biri sanaladi, 1838-yilda Olloqulixon uni ikki qavatli qilib qayta qurdirgan. 2019-yilda u O'zbekistonning ko'chmas madaniy meros ob'ektlari milliy ro'yxatiga kiritilgan. Xonning o'g'illari — Asfandiyorxon va tarixchi Abulg'ozi Bahodirxon — keyinchalik o'zlari ham Xiva xoni bo'lgan.

Davr: Xiva xonligining Arabshohiylar sulolasi davri, XVII asr boshi

Aborkin va Nechay kazaklarining hujumlari (1602–1603) (1602)
Arab Muhammadxon madrasasining qurilishi (1616)
Xonning vafoti va o'g'illar o'rtasidagi taxt uchun kurash (1621–1623) (1621)