Араб Муҳаммадхон

Хива хони (1602–1621), Арабшоҳийлар сулоласининг ўн биринчи вакили: Ёйиқ казаклари ва қалмоқлар ҳужумларини даф этган, Хивани пойтахтга айлантирган, Араб Муҳаммадхон мадрасасини қурдирган ҳукмдор.

Маълумот:

Фаолият:: Тарихий шахс, Сиёсатчи
Туғилган:: тахминан 1570 — тахминан 1621
Туғилган жой:: Хоразм
Отаси:: Ҳожи Муҳаммадхон
Фарзандлар:: Ҳабаш-султон
Илбарс-султон
Асфандиёрхон
Абулғози Баҳодирхон
Афғон Муҳаммад

Биография

Араб Муҳаммадхон Хоразм (Хива хонлиги)даги Арабшоҳийлар сулоласининг ўн биринчи вакили, 1602-йилдан 1621-йилгача (баъзи манбаларда 1623-йилгача) хон бўлган. У хон Ҳожи Муҳаммадхоннинг ўғли ва Ёдгорхоннинг авлоди эди. Туғилган йили аниқ маълум эмас. Отаси ҳаётлигида у Хива ҳокими бўлган.

Отаси вафотидан сўнг, 1602-йилда тахтга ўтирди. Ҳукмронлигининг бошида Хоразм Ёйиқ казакларининг талончилик юришларига дуч келди: Абулғозийнинг ёзишича, 1602-йилда атаман Аборкин, 1603-йилда атаман Нечай бошчилигидаги казаклар Урганчни талон-торож қилишган, 1604-йилги атаман Шамайнинг юриши эса казакларнинг мағлубияти билан тугаган. Нечай тўдаси Урганчда қуршаб олиниб, йўқ қилинган. 1620 ва 1621-йилларда Хоразмга қалмоқлар бостириб кириб, аҳолини асирга олган.

Унинг даврида Урганчнинг ўрнига Хива Хоразмнинг пойтахти бўлиб қолди. 1616-йилда Хивада янги бир қаватли, пишиқ ғиштдан қурилган мадраса — Араб Муҳаммадхон мадрасаси бунёд этилди; у шаҳар пойтахтга айлангани шарафига қурилган деб ҳисобланади. 1838-йилда уни Оллоқулихон қайта қурдирган. Хон яна Тўқ қалъа ёнида канал қаздирган.

1616-йилда Араб Муҳаммадхон элчи Хўжа Юсуфни Москвага юборган. 1603-йилда унинг иккинчи ўғли — кейинчалик хон ва тарихчи бўлган Абулғози Баҳодирхон — туғилган; Абулғозининг ёзишича, унинг исми отаси казаклар ҳужумини даф этгандан кўп ўтмай туғилгани учун «Ғозий отаси» деб қўйилган.

Ҳукмронлиги охирида хонликдаги ички низолар кучайди: ҳар бир шаҳзода ўз ерида алоҳида бошқарув аппаратига эга эди. Ўғиллари Ҳабаш ва Илбарс султонлар унга қарши уруш бошлади. Абулғози Бухорога, кенжа ўғли Афғон Муҳаммад эса Россияга қочди ва 1648-йилда Қосимовда вафот этди. Араб Муҳаммадхон 1621-йилда ўлдирилган (Ўзбекистон миллий энсиклопедиясига кўра, мағлуб бўлиб, Қум қалъада қамалган ва ўша ерда вафот этган; сана 1623 деб кўрсатилади).

Ундан кейин Хоразмни бир муддат Ҳабаш ва Илбарс султонлар бошқарган; 1623-йилда тахтни бошқа ўғли Асфандиёрхон эгаллади.

Карьера

Хива хон саройи
Хива хони · Хива · 1602–1621
Бу лавозимда бўлганлар →

Ҳаёт йўли

XVI аср
Туғилиши
Ҳожи Муҳаммадхон оиласида туғилган; аниқ йили номаълум. Отаси ҳаётлигида Хива ҳокими бўлган.
1602
Хон тахтига чиқиши
Отаси вафотидан сўнг Хоразм хони бўлди (манбаларда 1602 ёки 1603).
1602–1604
Казаклар ҳужумлари
Ёйиқ казакларининг Аборкин, Нечай ва Шамай бошчилигидаги юришлари ва Урганчнинг талон-торож қилиниши.
1603
Ўғли Абулғозининг туғилиши
Иккинчи ўғли — кейинчалик хон ва тарихчи Абулғози Баҳодирхон туғилган.
1616
Москвага элчи
Россияга элчи Хўжа Юсуфни юборган.
1616
Араб Муҳаммадхон мадрасаси
Хивада пишиқ ғиштдан бир қаватли мадраса қурдирган; уни Хиванинг пойтахтга айланиши билан боғлайдилар.
1620–1621
Қалмоқлар ҳужумлари
Қалмоқлар Хоразмга юриш қилиб, аҳолини асирга олган.
1621
Вафоти
Ўғиллари Ҳабаш ва Илбарс султонлар билан низо вақтида вафот этган ёки ўлдирилган (ЎзМЕ санани 1623 деб беради).

Мерос

Араб Муҳаммадхон даврида Хива Хоразмнинг пойтахтига айланди ва кейинчалик хонликнинг асосий шаҳри бўлиб қолди. 1616-йилда қурилган Араб Муҳаммадхон мадрасаси Хиванинг энг қадимги меъморий ёдгорликларидан бири саналади, 1838-йилда Оллоқулихон уни икки қаватли қилиб қайта қурдирган. 2019-йилда у Ўзбекистоннинг кўчмас маданий мерос объэктлари миллий рўйхатига киритилган. Хоннинг ўғиллари — Асфандиёрхон ва тарихчи Абулғози Баҳодирхон — кейинчалик ўзлари ҳам Хива хони бўлган.

Давр: Хива хонлигининг Арабшоҳийлар сулоласи даври, XVII аср боши

Аборкин ва Нечай казакларининг ҳужумлари (1602–1603) (1602)
Араб Муҳаммадхон мадрасасининг қурилиши (1616)
Хоннинг вафоти ва ўғиллар ўртасидаги тахт учун кураш (1621–1623) (1621)