Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Abulg'ozi Bahodirxon
Tuzatish taklif qilish

Abulg'ozi Bahodirxon

Xiva xoni (1643–1663) Shayboniylar sulolasidan, «Shajarayi tarokima» va «Shajarayi turk» asarlari muallifi, turkiy xalqlar tarixini yozgan tarixchi.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Olim, Yozuvchi
Tug'ilgan:
1603 — 1664
Tug'ilgan joy:
Xorazm
Otasi:
Arab Muhammadxon
Farzandlar:
Anushaxon

Biografiya

Abulg'ozi Bahodirxon 1603-yilda Xorazmning qadimiy poytaxti Urganchda (hozirgi Ko'hna Urganch, Turkmaniston) tug'ilgan. Tug'ilgan kuni manbalarda turlicha ko'rsatiladi: avgustning 12-, 23- yoki 24-kuni. U 1602-yildan Xorazmni boshqargan Arab Muhammadxonning o'g'li, Chingizxon avlodi Shayboniylar sulolasining (Arabshohiylar tarmog'i) vakili edi.

Taxminan 1620–1621-yillarda akalari Habash va Elbars otasiga qarshi bosh ko'tardi. Otasi tarafini olgan Abulg'ozi Buxoro xonligi tomonlariga qochishga majbur bo'ldi, Arab Muhammadxon esa asirga olinib, keyinroq o'ldirildi. 1623-yilda boshqa akasi Asfandiyor Xiva taxtini egallagach, Abulg'ozini Urganchga hokim qilib tayinladi.

Aka-uka orasida tez orada nizo chiqdi. 1627-yil atrofida Abulg'ozi qozoq xoni Eshimxon huzuriga ketdi, so'ng ikki yilcha Toshkent hokimi Tursunxon yonida yashadi. Xorazmga qaytgach, 1630-yilda Asfandiyor uni Eron shohi Safiy huzuriga jo'natdi. Abulg'ozi u yerda, Isfahon atrofida, taxminan o'n yil nazorat ostida, ammo nafaqa bilan yashadi va fors tilidagi mo'g'ul hamda turk tarixlarini o'rgandi — keyinchalik bu kitoblar uning manbalariga aylandi.

1639-yilda u qamoqdan qochdi va turkman yurtlari hamda Mang'ishloq qalmiqlari orqali, taxminan 1641-yilda Xorazmga qaytib keldi. Asfandiyor 1643-yilda vafot etgach, Abulg'ozi xon deb e'lon qilindi; Asfandiyor o'g'illarini qo'llagan turkmanlar va ularning chaqirig'i bilan kelgan Buxoro qo'shiniga qarshi kurashib, Xivani 1644–1645-yillarda egalladi (manbalar yilni turlicha beradi).

Xonlik davrida u turkmanlarga qarshi jang qildi, qalmiqlarning 1649- va 1653-yillardagi bosqinlarini qaytardi, Buxoro xoni Abdulazizxonga qarshi yurishlar uyushtirdi. 1663-yilda hokimiyatni o'g'li Anusha Muhammadga (Anushaxon) topshirdi.

Abulg'ozi ikki tarixiy asar yozdi. «Shajarayi tarokima» (1661-yilgacha tugatilgan) turkman urug'lari kelib chiqishiga bag'ishlangan va turkman oqsoqollarining iltimosi bilan yozilgan. «Shajarayi turk» Oguzxondan Chingizxon va Shayboniylargacha bo'lgan turkiy va mo'g'ul xalqlari tarixini o'z davriga qadar bayon etadi; u asarni 1663–1664-yillarda boshlagan, ammo tugata olmagan — uni o'g'li Anusha yakunlagan. Til jihatidan asar forscha ta'sir kuchli bo'lgan adabiy chig'atoy tilidan farq qilib, xivalik o'zbeklarning sodda, jonli so'zlashuviga yaqin.

Abulg'ozi Xivada 1664-yilda (ba'zi manbalarda 1663-yilda) vafot etgan. «Shajarayi turk» XVIII asrdan Yevropada o'rganila boshlandi: frantsuz tiliga (Leyden, 1726), rus tiliga (1768–1774) tarjima qilindi, 1871–1874-yillarda Demezon nashri chop etildi. Uning nomi bilan Urganch va Samarqanddagi ko'chalar, shuningdek 16413-raqamli asteroid atalgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1603
    Tug'ilishi

    Urganchda Arab Muhammadxon oilasida tug'ilgan.

  2. 1620–1621
    Otasining mag'lubiyati

    Akalari Habash va Elbars otasiga qarshi bosh ko'tardi; Abulg'ozi Buxoro tomonlariga qochgan.

  3. 1623
    Urganch hokimi

    Akasi Asfandiyor Xiva taxtini egallagach, Urganchga hokim bo'lgan.

  4. 1627–1629
    Qozoq yurti va Toshkent

    Asfandiyor bilan nizo tufayli qozoq xoni Eshimxon huzuriga ketgan, so'ng Toshkent hokimi Tursunxon yonida yashagan.

  5. 1630–1639
    Eronda

    Asfandiyor uni Eron shohi Safiy huzuriga jo'natgan; Isfahon atrofida taxminan o'n yil yashab, tarixiy asarlarni o'rgangan.

  6. 1639–1641
    Qochish va qaytish

    Asirlikdan qochib, turkman yurtlari va Mang'ishloq orqali Xorazmga qaytgan.

  7. 1643–1645
    Xon bo'lishi

    Asfandiyor vafotidan so'ng xon deb e'lon qilingan va turkmanlar hamda Buxoro qo'shiniga qarshi kurashib Xivani egallagan (manbalarda yil turlicha).

  8. 1649–1653
    Qalmiqlar bosqini

    Qalmiqlarning 1649- va 1653-yillardagi Xorazmga yurishlarini qaytargan.

  9. 1653–1661
    Buxoroga yurishlar

    Buxoro xoni Abdulazizxonga qarshi yurishlar uyushtirgan.

  10. 1661
    «Shajarayi tarokima»

    Turkman urug'lari shajarasiga bag'ishlangan asarni tugatgan.

  11. 1663
    Taxtni topshirishi

    Hokimiyatni o'g'li Anusha Muhammadga topshirgan va «Shajarayi turk»ni yozishga kirishgan.

  12. 1664
    Vafoti

    Xivada vafot etgan (ba'zi manbalarda 1663).

Asarlar

  • «Shajarayi tarokima» (1661)
    Tarixiy asar

    Turkman urug'larining kelib chiqishi va shajarasi haqida; turkman oqsoqollarining iltimosi bilan yozilgan.

  • «Shajarayi turk» (1664)
    Tarixiy asar

    Oguzxondan Chingizxon va Shayboniylargacha turkiy va mo'g'ul xalqlari tarixi; muallif tugata olmagan, o'g'li Anusha yakunlagan. Yevropa tillariga XVIII asrdan tarjima qilingan.

Meros

Abulg'ozi Xiva xonligining XVII asrdagi hukmdori sifatida ichki nizolardan keyin xonlikni tikladi, tarixchi sifatida esa turkiy va turkman xalqlari tarixini bayon etgan ikki asar qoldirdi. «Shajarayi turk» Yevropada XVIII asrdan o'rganilgan va Markaziy Osiyo tarixi bo'yicha asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Uning sodda, xalq tiliga yaqin uslubi o'zbek yozma tili tarixi uchun ham ahamiyatli.

Davr: XVII asr, Xiva xonligi (Shayboniylar sulolasi)
  • Eronga jo'natilgan va u yerda o'n yil yashagan (1630)
  • «Shajarayi tarokima» tugatilgan (1661)
  • Taxt o'g'li Anushaxonga topshirilgan (1663)
  • «Shajarayi turk» frantsuz tiliga tarjima qilingan (Leyden) (1726)
  • Demezonning «Shajarayi turk» nashri (1871–1874) chop etila boshlagan (1871)
Abulg'ozi Bahodirxon (1603–1664) — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz