Xiva shoiri, tarixchisi, xattoti va tarjimoni; «Shajarai Xorazmshohiy» va «Xorazm tarixi» asarlari hamda «Devoni Bayoniy» muallifi.
Biografiya
Muhammad Yusufbek Bobojonbek o'g'li, adabiyotda Bayoniy taxallusi bilan tanilgan, 1858-yilda Xiva xonligiga qarashli Xorazm vohasida dunyoga kelgan. Ba'zi manbalarda tug'ilgan yili 1859 deb ko'rsatiladi. Xivadagi Sher'g'ozixon madrasasida o'qigan, xattotlik va musiqa bilan shug'ullangan.
U sulsiy, kufiy, rayhoniy, shikasta kabi yozuv turlarini yaxshi bilgan, tanbur chalgan va g'ijjak chertgan. Xiva xoni Muhammad Rahimxon Soniy atrofida shakllangan adabiy muhitning vakillaridan biri bo'lgan va Avaz O'tar bilan ijodiy hamkorlik qilgan.
Bayoniy mumtoz she'riyatning deyarli barcha janrlarida ijod qilgan, Navoiy, Munis va Ogahiy yo'lidan borgan. She'rlari «Devoni Bayoniy» to'plamiga jamlangan: unda dunyoviy muhabbat, tabiat go'zalligi, mazlumlar va ilm ahlining og'ir taqdiri sodda va ravon tilda aks etgan.
Uning tarixiy asarlari — «Shajarai Xorazmshohiy» va «Xorazm tarixi». Birinchisi Munis bilan Ogahiy qo'yib ketgan ishning izidan yozilgan: Yofasdan Qo'ng'irot urug'igacha va Abulg'ozixondan Asfandiyorxongacha o'tgan xonlar davri bayon etilgan. Ikkinchisi 16 bobdan iborat bo'lgan, bizgacha 8 bobi yetib kelgan; unda asosan Asfandiyorxon davri va undan keyingi voqealar yoritilgan. Ikkala asarda ham Xiva xonligining Buxoro, Qo'qon xonliklari va qo'shni mamlakatlar bilan savdo-diplomatik aloqalari, soliqlar, dehqonchilik, shahar turmushi, olim va shoirlar to'g'risida qimmatli ma'lumotlar bor.
Bayoniy Darvesh Ahmadning «Sahoyif ul-axbor» (1901), Binoiyning «Shayboniynoma» (1915) va Tabariyning «Tarixi Tabariy» asarlarini arab va fors tillaridan o'zbekchaga o'girgan, «Majmuai shuaroi forsiy» (1900) to'plamini va boshqa kitoblarni ko'chirgan. O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida «Shajarai Xorazmshohiy», «Xorazm tarixi» va «Devoni Bayoniy»ning qo'lyozma nusxalari turibdi. Bayoniy 1923-yilda vafot etgan.
Ta'lim
- Shergʻozixon madrasasi (Xiva)Madrasa · Xiva
Hayot yo'li
- 1858Tug'ilgan (ba'zi manbalarda 1859)
- 1900«Majmuai shuaroi forsiy» to'plamini ko'chirgan
- 1901Darvesh Ahmadning «Sahoyif ul-axbor» asarini tarjima qilgan
- 1915Binoiyning «Shayboniynoma»sini tarjima qilgan
- 1923Vafot etgan
Asarlar
- «Devoni Bayoniy»She'riy devon
- «Shajarai Xorazmshohiy»Tarixiy asar
- «Xorazm tarixi»Tarixiy asar
- Darvesh Ahmad, «Sahoyif ul-axbor» (arabchadan) (1901)Tarjima
- Binoiy, «Shayboniynoma» (forschadan) (1915)Tarjima
- Tabariy, «Tarixi Tabariy» (forschadan)Tarjima
- «Majmuai shuaroi forsiy» (ko'chirma) (1900)Ko'chirma