Хива шоири, тарихчиси, хаттоти ва таржимони; «Шажараи Хоразмшоҳий» ва «Хоразм тарихи» асарлари ҳамда «Девони Баёний» муаллифи.
Биография
Муҳаммад Юсуфбек Бобожонбек ўғли, адабиётда Баёний тахаллуси билан танилган, 1858-йилда Хива хонлигига қарашли Хоразм воҳасида дунёга келган. Баъзи манбаларда туғилган йили 1859 деб кўрсатилади. Хивадаги Шеръғозихон мадрасасида ўқиган, хаттотлик ва мусиқа билан шуғулланган.
У сулсий, куфий, райҳоний, шикаста каби ёзув турларини яхши билган, танбур чалган ва ғижжак чертган. Хива хони Муҳаммад Раҳимхон Соний атрофида шаклланган адабий муҳитнинг вакилларидан бири бўлган ва Аваз Ўтар билан ижодий ҳамкорлик қилган.
Баёний мумтоз шеъриятнинг деярли барча жанрларида ижод қилган, Навоий, Мунис ва Огаҳий йўлидан борган. Шеърлари «Девони Баёний» тўпламига жамланган: унда дунёвий муҳаббат, табиат гўзаллиги, мазлумлар ва илм аҳлининг оғир тақдири содда ва равон тилда акс этган.
Унинг тарихий асарлари — «Шажараи Хоразмшоҳий» ва «Хоразм тарихи». Биринчиси Мунис билан Огаҳий қўйиб кетган ишнинг изидан ёзилган: Ёфасдан Қўнғирот уруғигача ва Абулғозихондан Асфандиёрхонгача ўтган хонлар даври баён этилган. Иккинчиси 16 бобдан иборат бўлган, бизгача 8 боби етиб келган; унда асосан Асфандиёрхон даври ва ундан кейинги воқеалар ёритилган. Иккала асарда ҳам Хива хонлигининг Бухоро, Қўқон хонликлари ва қўшни мамлакатлар билан савдо-дипломатик алоқалари, солиқлар, деҳқончилик, шаҳар турмуши, олим ва шоирлар тўғрисида қимматли маълумотлар бор.
Баёний Дарвеш Аҳмаднинг «Саҳойиф ул-ахбор» (1901), Биноийнинг «Шайбонийнома» (1915) ва Табарийнинг «Тарихи Табарий» асарларини араб ва форс тилларидан ўзбекчага ўгирган, «Мажмуаи шуарои форсий» (1900) тўпламини ва бошқа китобларни кўчирган. Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида «Шажараи Хоразмшоҳий», «Хоразм тарихи» ва «Девони Баёний»нинг қўлёзма нусхалари турибди. Баёний 1923-йилда вафот этган.
Таълим
- Шерғозихон мадрасаси (Хива)Мадраса · Хива
Ҳаёт йўли
- 1858Туғилган (баъзи манбаларда 1859)
- 1900«Мажмуаи шуарои форсий» тўпламини кўчирган
- 1901Дарвеш Аҳмаднинг «Саҳойиф ул-ахбор» асарини таржима қилган
- 1915Биноийнинг «Шайбонийнома»сини таржима қилган
- 1923Вафот этган
Асарлар
- «Девони Баёний»Шеърий девон
- «Шажараи Хоразмшоҳий»Тарихий асар
- «Хоразм тарихи»Тарихий асар
- Дарвеш Аҳмад, «Саҳойиф ул-ахбор» (арабчадан) (1901)Таржима
- Биноий, «Шайбонийнома» (форсчадан) (1915)Таржима
- Табарий, «Тарихи Табарий» (форсчадан)Таржима
- «Мажмуаи шуарои форсий» (кўчирма) (1900)Кўчирма