Mirzo Bedil
Forsiyzabon shoir va mutafakkir, hind uslubi (sabki hindiy) she'riyatining yirik vakili; Hindistonda tug'ilib, Dehlida yashagan, asarlari Afg'oniston va Movarounnahrda keng tarqalgan.
Biografiya
Mirzo Abdulqodir Bedil 1644-yilda Hindistonning Bihor viloyatidagi Azimobod (hozirgi Patna) shahrida tug'ilgan. Uning ajdodlari Markaziy Osiyodan — chig'atoy qabilalaridan biri arlot (barlos) urug'idan bo'lib, Boburiylar davrida Hindistonga kelib, Mug'allar qo'shinida xizmat qilgan. Otasi Mirzo Abdulxoliq Qodiriya tariqatiga mansub bo'lgan; farzandiga shu tariqat asoschisi Abdulqodir Gilaniy nomini bergan. Bedilning ona tili bengal tili edi, urdu (o'sha vaqtda «rexta» deb atalgan), sanskrit va turkiy tilni ham bilgan, fors va arab tillarini esa maktabda o'rgangan.
Otasi vafot etganida (taxminan 1648-yil) Bedil to'rt yarim yoshda edi; uni avval otasining muridi va uzoq qarindoshi Mirzo Qalandar, keyinroq onasining ukasi, savdogar va fiqh olimi Mirzo Zarif tarbiyalagan. O'n yoshida ilk she'rini yozgan. Dastlab «Ramziy» taxallusini olgan, ustozi Mavlono Kamol maslahati bilan esa «Bedil» taxallusini tanlagan. 1659–1660-yillarda Bengaliyaning ko'plab shaharlarini kezib, Orissada (Kattak) uch yil yashagan, u yerda Shoh Qosim Huvallohiy bilan tanishgan.
1664-yilda Bedil Shohjahonobod deb atalgan Dehliga ko'chib o'tdi. Keyingi yigirma yil davomida Dehli, Agra, Mathura, Lohur va Atok o'rtasida safarlar qildi. Bir muddat Avrangzeb o'g'li Muhammad A'zam qo'shinida xizmat qildi, biroq shahzodani ulug'lovchi qasidalar yozishni istamay, xizmatni tark etdi. Mug'allar amaldori nawab Shukrulloxon uning doimiy homiysi va yaqin do'sti bo'ldi; Bedil 1687–1688-yillarda «Turi ma'rifat» dostonini u bilan birga Bayrat tog'larida bo'lganda yozgan.
Bedil forsiyda ijod qildi. Uning she'riy merosi 147 mingga yaqin baytni tashkil etadi: g'azallar, ruboiylar, qasidalar va to'rtta tasavvufiy doston — «Muhiti a'zam», «Tilsimi hayrat», «Turi ma'rifat» va «Irfon». Nasriy asarlari orasida avtobiografik «Chor unsur», falsafiy «Nukot» va maktublar to'plami «Ruqa'ot» bor. Ijodi vahdat ul-vujud tasavvufiy ta'limoti va hind falsafasi ta'siri ostida shakllangan.
1711-yilda o'g'li Abdulxoliqning vafoti unga qattiq ta'sir qildi, u o'g'liga bag'ishlab marsiya yozdi. Bedil 1712-yilda uzoq yillar yozgan «Irfon» dostonini tugatdi. Umrining oxirida Dehlida yashadi va 1720-yil 5-dekabrda (hijriy 1133-yil 4-safar) shu yerda vafot etdi; uni o'z uyining hovlisiga dafn etishdi. Qabri keyinchalik Nodirshoh va boshqa istilochilar yurishlarida vayron bo'ldi; hozirgi qabr yaqinda tiklangan.
Bedil she'riyati Afg'oniston va Movarounnahrda, ayniqsa keng tarqaldi: XVIII asr oxiriga kelib unga taqlid Buxoro va butun mintaqada odatiy hol bo'lgan, asarlari maktab darsliklariga kirgan, she'rlari xalq qo'shiqlariga o'tgan. Afg'onistonda «bedilxonlik» — uning she'rlarini birgalikda o'qish va sharhlash an'anasi hozir ham davom etadi. Sadriddin Ayniy yoshligida Bedil uslubida g'azallar yozgan va keyinchalik unga alohida kitob bag'ishlagan; Mirzo G'olib va Muhammad Iqbol ijodiga uning ta'siri sezilgan.
Hayot yo'li
- 1644Tug'ilishi
Azimobod (Patna) shahrida arlot urug'idan bo'lgan turkiy oilada tug'ildi.
- taxminan 1648Otasining vafoti
Otasi vafot etgach, uni avval Mirzo Qalandar, keyin tog'asi Mirzo Zarif tarbiyalagan.
- taxminan 1654Ilk she'r
O'n yoshida ilk she'rini yozdi.
- 1659–1662Bengaliya va Orissa
Bengaliya shaharlarini kezdi va Orissada (Kattak) uch yil yashadi.
- 1664Dehliga ko'chishi
Shohjahonobod deb atalgan Dehliga ko'chib, ijodida hind uslubi tobora kuchaydi.
- 1667«Muhiti a'zam»
Yigirma uch yoshida birinchi tasavvufiy dostonini yozdi.
- 1669«Tilsimi hayrat»
Attorning «Mantiq ut-tayr» asariga o'xshash ramziy dostonni yozdi.
- 1687–1688«Turi ma'rifat»
Nawab Shukrulloxon bilan Bayrat tog'larida bo'lgan paytda 1100 baytlik dostonni yozdi.
- 1680–1694«Chor unsur»
Avtobiografik nasriy asarini yozdi.
- 1711O'g'lining vafoti
O'g'li Abdulxoliqning o'limiga marsiya bitdi.
- 1712«Irfon»
Ko'p yillar yozgan eng yirik va mashhur dostonini yakunladi.
- 1720Vafoti
5-dekabrda Dehlida vafot etdi va o'z uyining hovlisiga dafn qilindi.
Asarlar
- «Kulliyot»Devon
To'plam, 147 mingga yaqin baytdan iborat g'azallar, ruboiylar, qasidalar va dostonlarni o'z ichiga oladi.
- «Muhiti a'zam» («Ulug' okean») (1667)Doston
Sakkiz bobda yaratilgan olamning rivojini vahdat ul-vujud ta'limoti asosida tasvirlovchi tasavvufiy doston.
- «Tilsimi hayrat» («Hayrat tilsimi») (1669)Doston
Ilohiy zot va sifatlar, jon va tanning munosabati haqidagi ramziy doston.
- «Turi ma'rifat» («Ma'rifat Turi») (1688)Doston
Bayrat tog'lari va yomg'ir mavsumi tabiatini jonli tasvirlovchi 1100 baytlik doston.
- «Irfon» (1712)Doston
Bedilning eng yirik va mashhur dostoni, uning falsafiy qarashlarining mazmuni; hind afsonalari ham kiritilgan.
- «Chor unsur»Avtobiografik nasr
To'rt unsur — havo, suv, olov va tuproqqa bag'ishlangan to'rt bobli, qofiyali nasrda yozilgan avtobiografiya.
- «Nukot»Falsafiy nasr
Falsafa va tasavvuf masalalariga bag'ishlangan saj'li nasriy asar.
- «Ruqa'ot»Maktublar
Bedilning homiysi Shukrulloxon, ustozi va shogirdlari bilan yozishmalari to'plami.
Meros
Bedil forsiy hind uslubi (sabki hindiy) she'riyatining so'nggi bosqichi vakillarining eng ko'zga ko'rinadigani hisoblanadi. Uning ta'siri Afg'oniston va Movarounnahrda, jumladan Buxoroda ayniqsa keng bo'lgan; Sadriddin Ayniy, Mirzo G'olib va Muhammad Iqbol ijodida ham sezilgan.
Davr: Mug'allar imperiyasining Avrangzeb va uning vorislari davri, XVII–XVIII asrlar- Nodirshohning Dehliga yurishi; Bedilning qabri vayron bo'ldi (1739)
- Sadriddin Ayniyning «Mirzo Abdulqodir Bedil» kitobi nashr etildi (1954)