Мирзо Бедил
Форсийзабон шоир ва мутафаккир, ҳинд услуби (сабки ҳиндий) шеъриятининг йирик вакили; Ҳиндистонда туғилиб, Деҳлида яшаган, асарлари Афғонистон ва Мовароуннаҳрда кенг тарқалган.
Биография
Мирзо Абдулқодир Бедил 1644-йилда Ҳиндистоннинг Биҳор вилоятидаги Азимобод (ҳозирги Патна) шаҳрида туғилган. Унинг аждодлари Марказий Осиёдан — чиғатой қабилаларидан бири арлот (барлос) уруғидан бўлиб, Бобурийлар даврида Ҳиндистонга келиб, Муғаллар қўшинида хизмат қилган. Отаси Мирзо Абдулхолиқ Қодирия тариқатига мансуб бўлган; фарзандига шу тариқат асосчиси Абдулқодир Гиланий номини берган. Бедилнинг она тили бенгал тили эди, урду (ўша вақтда «рехта» деб аталган), санскрит ва туркий тилни ҳам билган, форс ва араб тилларини эса мактабда ўрганган.
Отаси вафот этганида (тахминан 1648-йил) Бедил тўрт ярим ёшда эди; уни аввал отасининг муриди ва узоқ қариндоши Мирзо Қаландар, кейинроқ онасининг укаси, савдогар ва фиқҳ олими Мирзо Зариф тарбиялаган. Ўн ёшида илк шеърини ёзган. Дастлаб «Рамзий» тахаллусини олган, устози Мавлоно Камол маслаҳати билан эса «Бедил» тахаллусини танлаган. 1659–1660-йилларда Бенгалиянинг кўплаб шаҳарларини кезиб, Ориссада (Каттак) уч йил яшаган, у ерда Шоҳ Қосим Ҳуваллоҳий билан танишган.
1664-йилда Бедил Шоҳжаҳонобод деб аталган Деҳлига кўчиб ўтди. Кейинги йигирма йил давомида Деҳли, Агра, Матҳура, Лоҳур ва Аток ўртасида сафарлар қилди. Бир муддат Аврангзеб ўғли Муҳаммад Аъзам қўшинида хизмат қилди, бироқ шаҳзодани улуғловчи қасидалар ёзишни истамай, хизматни тарк этди. Муғаллар амалдори nawab Шукруллохон унинг доимий ҳомийси ва яқин дўсти бўлди; Бедил 1687–1688-йилларда «Тури маърифат» достонини у билан бирга Байрат тоғларида бўлганда ёзган.
Бедил форсийда ижод қилди. Унинг шеърий мероси 147 мингга яқин байтни ташкил этади: ғазаллар, рубоийлар, қасидалар ва тўртта тасаввуфий достон — «Муҳити аъзам», «Тилсими ҳайрат», «Тури маърифат» ва «Ирфон». Насрий асарлари орасида автобиографик «Чор унсур», фалсафий «Нукот» ва мактублар тўплами «Руқаъот» бор. Ижоди ваҳдат ул-вужуд тасаввуфий таълимоти ва ҳинд фалсафаси таъсири остида шаклланган.
1711-йилда ўғли Абдулхолиқнинг вафоти унга қаттиқ таъсир қилди, у ўғлига бағишлаб марсия ёзди. Бедил 1712-йилда узоқ йиллар ёзган «Ирфон» достонини тугатди. Умрининг охирида Деҳлида яшади ва 1720-йил 5-декабрда (ҳижрий 1133-йил 4-сафар) шу ерда вафот этди; уни ўз уйининг ҳовлисига дафн этишди. Қабри кейинчалик Нодиршоҳ ва бошқа истилочилар юришларида вайрон бўлди; ҳозирги қабр яқинда тикланган.
Бедил шеърияти Афғонистон ва Мовароуннаҳрда, айниқса кенг тарқалди: XVIII аср охирига келиб унга тақлид Бухоро ва бутун минтақада одатий ҳол бўлган, асарлари мактаб дарсликларига кирган, шеърлари халқ қўшиқларига ўтган. Афғонистонда «бедилхонлик» — унинг шеърларини биргаликда ўқиш ва шарҳлаш анъанаси ҳозир ҳам давом этади. Садриддин Айний ёшлигида Бедил услубида ғазаллар ёзган ва кейинчалик унга алоҳида китоб бағишлаган; Мирзо Ғолиб ва Муҳаммад Иқбол ижодига унинг таъсири сезилган.
Ҳаёт йўли
- 1644Туғилиши
Азимобод (Патна) шаҳрида арлот уруғидан бўлган туркий оилада туғилди.
- тахминан 1648Отасининг вафоти
Отаси вафот этгач, уни аввал Мирзо Қаландар, кейин тоғаси Мирзо Зариф тарбиялаган.
- тахминан 1654Илк шеър
Ўн ёшида илк шеърини ёзди.
- 1659–1662Бенгалия ва Орисса
Бенгалия шаҳарларини кезди ва Ориссада (Каттак) уч йил яшади.
- 1664Деҳлига кўчиши
Шоҳжаҳонобод деб аталган Деҳлига кўчиб, ижодида ҳинд услуби тобора кучайди.
- 1667«Муҳити аъзам»
Йигирма уч ёшида биринчи тасаввуфий достонини ёзди.
- 1669«Тилсими ҳайрат»
Атторнинг «Мантиқ ут-тайр» асарига ўхшаш рамзий достонни ёзди.
- 1687–1688«Тури маърифат»
Nawab Шукруллохон билан Байрат тоғларида бўлган пайтда 1100 байтлик достонни ёзди.
- 1680–1694«Чор унсур»
Автобиографик насрий асарини ёзди.
- 1711Ўғлининг вафоти
Ўғли Абдулхолиқнинг ўлимига марсия битди.
- 1712«Ирфон»
Кўп йиллар ёзган энг йирик ва машҳур достонини якунлади.
- 1720Вафоти
5-декабрда Деҳлида вафот этди ва ўз уйининг ҳовлисига дафн қилинди.
Асарлар
- «Куллиёт»Девон
Тўплам, 147 мингга яқин байтдан иборат ғазаллар, рубоийлар, қасидалар ва достонларни ўз ичига олади.
- «Муҳити аъзам» («Улуғ океан») (1667)Достон
Саккиз бобда яратилган оламнинг ривожини ваҳдат ул-вужуд таълимоти асосида тасвирловчи тасаввуфий достон.
- «Тилсими ҳайрат» («Ҳайрат тилсими») (1669)Достон
Илоҳий зот ва сифатлар, жон ва таннинг муносабати ҳақидаги рамзий достон.
- «Тури маърифат» («Маърифат Тури») (1688)Достон
Байрат тоғлари ва ёмғир мавсуми табиатини жонли тасвирловчи 1100 байтлик достон.
- «Ирфон» (1712)Достон
Бедилнинг энг йирик ва машҳур достони, унинг фалсафий қарашларининг мазмуни; ҳинд афсоналари ҳам киритилган.
- «Чор унсур»Автобиографик наср
Тўрт унсур — ҳаво, сув, олов ва тупроққа бағишланган тўрт бобли, қофияли насрда ёзилган автобиография.
- «Нукот»Фалсафий наср
Фалсафа ва тасаввуф масалаларига бағишланган сажъли насрий асар.
- «Руқаъот»Мактублар
Бедилнинг ҳомийси Шукруллохон, устози ва шогирдлари билан ёзишмалари тўплами.
Мерос
Бедил форсий ҳинд услуби (сабки ҳиндий) шеъриятининг сўнгги босқичи вакилларининг энг кўзга кўринадигани ҳисобланади. Унинг таъсири Афғонистон ва Мовароуннаҳрда, жумладан Бухорода айниқса кенг бўлган; Садриддин Айний, Мирзо Ғолиб ва Муҳаммад Иқбол ижодида ҳам сезилган.
Давр: Муғаллар империясининг Аврангзеб ва унинг ворислари даври, XVII–XVIII асрлар- Нодиршоҳнинг Деҳлига юриши; Бедилнинг қабри вайрон бўлди (1739)
- Садриддин Айнийнинг «Мирзо Абдулқодир Бедил» китоби нашр этилди (1954)