Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Boborahim Mashrab
Tuzatish taklif qilish

Boborahim Mashrab

XVII asr oxiri – XVIII asr boshida yashagan o'zbek shoiri va darvesh-qalandar, xalq orasida keng tarqalgan g'azal, mustazod va muhammaslar muallifi.

Faoliyat:
Yozuvchi, Diniy arbob, Shoir
Haqiqiy ismi:
Boborahim Mulla Vali o'g'li
Taxallusi:
Devonai Mashrab, Shoh Mashrab
Tug'ilgan:
taxminan 1640 — 1711
Tug'ilgan joy:
Namangan
Otasi:
Mulla Vali

Biografiya

Boborahim Mashrab Namanganda kambag'al to'quvchi Mulla Vali oilasida tug'ilgan. Uning tug'ilgan yili manbalarda turlicha ko'rsatiladi: ko'pchilik o'zbek manbalari 1640-yilni (hijriy 1050-yil) keltiradi, boshqalarida 1653 yoki 1657-yil deyiladi; ayrim ma'lumotlarga ko'ra, u Namangan yaqinidagi Andigan qishlog'ida dunyoga kelgan. Otasi erta vafot etib, onasi ip yigirib ro'zg'or tebratgan.

Namanganda so'fiy olim Mulla Bozor Oxund qo'lida diniy ilmlar, tasavvuf va fors tilini o'rgangan. Taxminan 1665-yilda ustozining tavsiyasi bilan Qashqarga, Naqshbandiya tariqatining nufuzli shayxi Ofoq Xo'ja (Hidoyatulloh) huzuriga borgan va yetti yilga yaqin uning muridi bo'lgan. Pirni madh etuvchi ko'plab she'rlari, jumladan «Koshki» va «O'zum» radifli g'azallari hamda «Qolmadi» radifli muhammasi shu yillarda yozilgan.

Taxminan 1672–1673-yillarda Mashrab Ofoq Xo'ja dargohini tark etgan. Keyingi davr qissalari buni pir dargohidagi kanizaklardan biriga bo'lgan muhabbati bilan izohlaydi, tadqiqotchilar esa pir va murid o'rtasidagi qarashlar farqini ham ta'kidlaydi. Shundan so'ng qariyb qirq yilni darvesh-qalandar sifatida safarda o'tkazgan: Namangan, Samarqand, Buxoro, Toshkent, Xo'jand, Turkiston, Badaxshon va Balxda bo'lgan.

Uning she'rlarida ilohiy ishq bilan yonma-yon zamonasidagi adolatsizlik, riyokor ruhoniylar va zolim amaldorlar tanqidi o'rin olgan; bu she'rlar og'izdan og'izga o'tib, tez tarqalgan. Asosan turkiy (eski o'zbek) tilida, qisman forsiy tilda g'azal, mustazod, murabba', muhammas, musaddas, masnaviy va ruboiy janrlarida ijod qilgan; o'zbek adabiyoti tarixida eng ko'p mustazod yozgan shoirlardan biri hisoblanadi.

1711-yilda Balx va Qunduz hokimi Mahmudbiy Qatag'onning buyrug'i va ruhoniylar fatvosi bilan dorga osilgan; qatl joyi manbalarda Balx yoki Qunduz deb ko'rsatiladi. Shoir o'z she'rlarini devon qilib to'plamagan: ular asosan keyinroq noma'lum muallif tomonidan tuzilgan «Qissai Mashrab» («Devonai Mashrab») orqali yetib kelgan, unda tarixiy ma'lumotlar rivoyatlar va unga nisbat berilgan she'rlar bilan qorishib ketgan. «Mabdai nur» va «Kimyo» asarlari ham Mashrabga nisbat beriladi, biroq ularning muallifligi bahsli.

Nodira, Huvaydo, Furqat, Hamza kabi keyingi shoirlar Mashrab g'azallariga taxmis va naziralar bog'lagan, uning she'rlari hozir ham xonandalar tomonidan kuylanadi. 1992-yilda Namanganda shoir muzeyi ochilgan, shahardagi ko'cha va istirohat bog'i uning nomi bilan ataladi; Mashrab hayotiga romanlar, qissalar va sahna asarlari bag'ishlangan, jumladan Toshkentdagi «Ilhom» teatrining «Mashrab parvozlari» spektakli (2006).

Karyera

Hayot yo'li

  1. taxm. 1640
    Tug'ilishi

    Namanganda to'quvchi Mulla Vali oilasida tug'ilgan; boshqa ma'lumotlarga ko'ra, 1653 yoki 1657-yilda, Namangan yaqinidagi Andigan qishlog'ida.

  2. Namanganda tahsil

    So'fiy olim Mulla Bozor Oxund qo'lida diniy ilmlar, tasavvuf va fors tilini o'rgangan.

  3. taxm. 1665
    Ofoq Xo'ja muridi

    Ustozi tavsiyasi bilan Qashqarga borib, Naqshbandiya shayxi Ofoq Xo'ja dargohida yetti yilga yaqin muridlikda bo'lgan.

  4. 1672–1673
    Qashqardan ketishi

    Pir bilan murid o'rtasidagi kelishmovchilikdan so'ng Ofoq Xo'ja dargohini tark etgan.

  5. 1673–1711
    Darbadarlik yillari

    Darvesh-qalandar sifatida Namangan, Samarqand, Buxoro, Toshkent, Xo'jand, Turkiston, Badaxshon va Balxni kezgan; she'rlari xalq orasida og'zaki tarqalgan.

  6. 1711
    Qatl etilishi

    Balx va Qunduz hokimi Mahmudbiy Qatag'onning buyrug'i bilan Balxda (boshqa ma'lumotlarga ko'ra, Qunduzda) dorga osilgan.

Asarlar

  • «Koshki» va «O'zum»
    Radifli g'azallar

    Qashqardagi muridlik yillarida yozilgan, pir Ofoq Xo'jani madh etuvchi g'azallar.

  • «Qolmadi»
    Radifli muhammas

    Shu davrga mansub, pirni «piru rahbar» deb ulug'lovchi muhammas.

  • «Qissai Mashrab»
    Noma'lum muallif qissasi

    Shoir hayoti haqidagi rivoyatlar va uning she'rlarini jamlagan asosiy manba; «Devonai Mashrab», «Hazrati shoh Mashrab» nomlari bilan qo'lyozma va toshbosma nusxalarda tarqalgan.

  • «Mabdai nur»
    Nisbat beriladigan asar

    She'riy hikoyat va g'azallarni jamlagan yirik asar; Mashrabga nisbat beriladi, muallifligi bahsli.

  • «Kimyo»
    Nisbat beriladigan asar

    Mashrabga nisbat beriladigan asar; muallifligi tadqiqotchilar orasida bahsli.

Meros

O'zbek adabiyotshunosligida Mashrab ijodi mumtoz she'riyatda xalqchil ohang va ijtimoiy mavzularning kuchayishida muhim bosqich sanaladi, murabba' va mustazod janrlarining takomilida ham uning o'rni katta deb baholanadi. Nodira, Huvaydo, Furqat, Hamza kabi shoirlar uning g'azallariga taxmis va naziralar bog'lagan. Hayoti xalq orasida afsonaga aylanib, «Qissai Mashrab»da jamlangan; she'rlari rus, ingliz, fransuz va boshqa tillarga tarjima qilingan, g'azallari hozirgacha kuylanadi.

Davr: Ashtarxoniylar davridagi Movarounnahr va Sharqiy Turkiston, XVII asr oxiri – XVIII asr boshi
  • Namanganda Boborahim Mashrab muzeyi ochilgan (1992)
  • Toshkentdagi «Ilhom» teatrida Mark Vayl «Mashrab parvozlari» spektaklini sahnalashtirgan (2006)
Boborahim Mashrab (taxminan 1640–1711) — Yozuvchi | Shaxs.uz