Бобораҳим Машраб

Name: Қиссаи Машраб
Author: Бобораҳим Машраб

XVII аср охири – XVIII аср бошида яшаган ўзбек шоири ва дарвеш-қаландар, халқ орасида кенг тарқалган ғазал, мустазод ва муҳаммаслар муаллифи.

Маълумот:

Фаолият:: Ёзувчи, Диний арбоб, Шоир
Ҳақиқий исми:: Бобораҳим Мулла Вали ўғли
Тахаллуси:: Девонаи Машраб, Шоҳ Машраб
Туғилган:: тахминан 1640 — 1711
Туғилган жой:: Наманган
Отаси:: Мулла Вали

Биография

Бобораҳим Машраб Наманганда камбағал тўқувчи Мулла Вали оиласида туғилган. Унинг туғилган йили манбаларда турлича кўрсатилади: кўпчилик ўзбек манбалари 1640-йилни (ҳижрий 1050-йил) келтиради, бошқаларида 1653 ёки 1657-йил дейилади; айрим маълумотларга кўра, у Наманган яқинидаги Андиган қишлоғида дунёга келган. Отаси эрта вафот этиб, онаси ип йигириб рўзғор тебратган.

Наманганда сўфий олим Мулла Бозор Охунд қўлида диний илмлар, тасаввуф ва форс тилини ўрганган. Тахминан 1665-йилда устозининг тавсияси билан Қашқарга, Нақшбандия тариқатининг нуфузли шайхи Офоқ Хўжа (Ҳидоятуллоҳ) ҳузурига борган ва етти йилга яқин унинг муриди бўлган. Пирни мадҳ этувчи кўплаб шеърлари, жумладан «Кошки» ва «Ўзум» радифли ғазаллари ҳамда «Қолмади» радифли муҳаммаси шу йилларда ёзилган.

Тахминан 1672–1673-йилларда Машраб Офоқ Хўжа даргоҳини тарк этган. Кейинги давр қиссалари буни пир даргоҳидаги канизаклардан бирига бўлган муҳаббати билан изоҳлайди, тадқиқотчилар эса пир ва мурид ўртасидаги қарашлар фарқини ҳам таъкидлайди. Шундан сўнг қарийб қирқ йилни дарвеш-қаландар сифатида сафарда ўтказган: Наманган, Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Хўжанд, Туркистон, Бадахшон ва Балхда бўлган.

Унинг шеърларида илоҳий ишқ билан ёнма-ён замонасидаги адолатсизлик, риёкор руҳонийлар ва золим амалдорлар танқиди ўрин олган; бу шеърлар оғиздан оғизга ўтиб, тез тарқалган. Асосан туркий (эски ўзбек) тилида, қисман форсий тилда ғазал, мустазод, мурабба', муҳаммас, мусаддас, маснавий ва рубоий жанрларида ижод қилган; ўзбек адабиёти тарихида энг кўп мустазод ёзган шоирлардан бири ҳисобланади.

1711-йилда Балх ва Қундуз ҳокими Маҳмудбий Қатағоннинг буйруғи ва руҳонийлар фатвоси билан дорга осилган; қатл жойи манбаларда Балх ёки Қундуз деб кўрсатилади. Шоир ўз шеърларини девон қилиб тўпламаган: улар асосан кейинроқ номаълум муаллиф томонидан тузилган «Қиссаи Машраб» («Девонаи Машраб») орқали етиб келган, унда тарихий маълумотлар ривоятлар ва унга нисбат берилган шеърлар билан қоришиб кетган. «Мабдаи нур» ва «Кимё» асарлари ҳам Машрабга нисбат берилади, бироқ уларнинг муаллифлиги баҳсли.

Нодира, Ҳувайдо, Фурқат, Ҳамза каби кейинги шоирлар Машраб ғазалларига тахмис ва назиралар боғлаган, унинг шеърлари ҳозир ҳам хонандалар томонидан куйланади. 1992-йилда Наманганда шоир музейи очилган, шаҳардаги кўча ва истироҳат боғи унинг номи билан аталади; Машраб ҳаётига романлар, қиссалар ва саҳна асарлари бағишланган, жумладан Тошкентдаги «Илҳом» театрининг «Машраб парвозлари» спектакли (2006).

Карьера

Қашқарда Офоқ Хўжа даргоҳи
Мурид · 1665–1673

Ҳаёт йўли

тахм. 1640
Туғилиши
Наманганда тўқувчи Мулла Вали оиласида туғилган; бошқа маълумотларга кўра, 1653 ёки 1657-йилда, Наманган яқинидаги Андиган қишлоғида.
Наманганда таҳсил
Сўфий олим Мулла Бозор Охунд қўлида диний илмлар, тасаввуф ва форс тилини ўрганган.
тахм. 1665
Офоқ Хўжа муриди
Устози тавсияси билан Қашқарга бориб, Нақшбандия шайхи Офоқ Хўжа даргоҳида етти йилга яқин муридликда бўлган.
1672–1673
Қашқардан кетиши
Пир билан мурид ўртасидаги келишмовчиликдан сўнг Офоқ Хўжа даргоҳини тарк этган.
1673–1711
Дарбадарлик йиллари
Дарвеш-қаландар сифатида Наманган, Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Хўжанд, Туркистон, Бадахшон ва Балхни кезган; шеърлари халқ орасида оғзаки тарқалган.
1711
Қатл этилиши
Балх ва Қундуз ҳокими Маҳмудбий Қатағоннинг буйруғи билан Балхда (бошқа маълумотларга кўра, Қундузда) дорга осилган.

Асарлар

«Кошки» ва «Ўзум»
Радифли ғазаллар
Қашқардаги муридлик йилларида ёзилган, пир Офоқ Хўжани мадҳ этувчи ғазаллар.
«Қолмади»
Радифли муҳаммас
Шу даврга мансуб, пирни «пиру раҳбар» деб улуғловчи муҳаммас.
«Қиссаи Машраб»
Номаълум муаллиф қиссаси
Шоир ҳаёти ҳақидаги ривоятлар ва унинг шеърларини жамлаган асосий манба; «Девонаи Машраб», «Ҳазрати шоҳ Машраб» номлари билан қўлёзма ва тошбосма нусхаларда тарқалган.
«Мабдаи нур»
Нисбат бериладиган асар
Шеърий ҳикоят ва ғазалларни жамлаган йирик асар; Машрабга нисбат берилади, муаллифлиги баҳсли.
«Кимё»
Нисбат бериладиган асар
Машрабга нисбат бериладиган асар; муаллифлиги тадқиқотчилар орасида баҳсли.

Мерос

Ўзбек адабиётшунослигида Машраб ижоди мумтоз шеъриятда халқчил оҳанг ва ижтимоий мавзуларнинг кучайишида муҳим босқич саналади, мурабба' ва мустазод жанрларининг такомилида ҳам унинг ўрни катта деб баҳоланади. Нодира, Ҳувайдо, Фурқат, Ҳамза каби шоирлар унинг ғазалларига тахмис ва назиралар боғлаган. Ҳаёти халқ орасида афсонага айланиб, «Қиссаи Машраб»да жамланган; шеърлари рус, инглиз, франсуз ва бошқа тилларга таржима қилинган, ғазаллари ҳозиргача куйланади.

Давр: Аштархонийлар давридаги Мовароуннаҳр ва Шарқий Туркистон, XVII аср охири – XVIII аср боши

Наманганда Бобораҳим Машраб музейи очилган (1992)
Тошкентдаги «Илҳом» театрида Марк Вайл «Машраб парвозлари» спектаклини саҳналаштирган (2006)