Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Boqi Muhammad

Buxoro xonligida ashtarxoniylar sulolasining haqiqiy asoschisi: 1601-yilda Shayboniylarning so'nggi hukmdorini yengib, 1603-yildan 1605-yilda vafotigacha Buxoro xoni bo'lgan.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Harbiy
Taxallusi:
Boqi Muhammad Bahodirxon
Tug'ilgan:
1579 — 1605
Otasi:
Jonibek Sulton (Joni Muhammad)

Biografiya

Boqi Muhammad (Boqi Muhammadxon) Buxoro xonligida ashtarxoniylar (joniylar, to'qay-temuriylar) sulolasining birinchi hukmdorlaridan biri, Chingizxon o'g'li Jo'jining avlodi To'qay Temurning nasli. U Jonibek Sulton (Joni Muhammad)ning o'g'li va Abdullaxon II ning jiyani bo'lgan. Tug'ilgan yili aniq emas: manbalarda 1554 va 1579-yillar keltiriladi.

1598-yilda Abdullaxon II vafot etib, uning o'g'li Abdulmo'min o'ldirilgach, Buxoro xonligi shimoldan qozoq xoni Tavakkal, janubdan Safaviylar bosimi ostida qoldi. Boqi Muhammadning akasi Din Muhammad 1599-yilda Safaviylarga qarshi jangda halok bo'ldi, Boqi Muhammad esa jangovar sarkarda sifatida oldinga chiqdi va 1599-yildan Samarqand hokimi bo'ldi.

Shayboniylarning so'nggi vakili Pirmuhammadxon II bilan kurashda g'alaba qozondi: Samarqand yaqinidagi Bog'i Shamol jangida (ko'p manbalarga ko'ra 1601-yil) uni mag'lub etdi, Pirmuhammad qatl qilindi. Shu bilan Buxoroda ashtarxoniylar davri boshlandi. Bir necha yil rasman oliy xon deb otasi Jonibek Sulton e'lon qilingan, ammo hokimiyat amalda Boqi Muhammadning qo'lida edi; 1603-yil noyabrida u xon deb tantanali ravishda e'lon qilindi.

Janubda Safaviylar shohi Abbos I ning 1602-yildagi Balxga yurishini qaytardi, Balx hokimligini ukasi Vali Muhammadga topshirdi; 1603-yilda Qunduzni egalladi. 1599–1600-yillarda Usmonli sultoni Mehmed III ga elchi yuborib, Eronga qarshi yordam so'ragan; Usmonlilar 200 ta miltiq va uchta to'p yuborishni taklif qilgan. Shimolda esa qozoq sultonlari Toshkent, Farg'ona, Turkiston va Sayramni xonlik qo'lidan olgan.

Qisqa hukmronligi davrida Boqi Muhammad boshqaruv, soliq va harbiy islohotlar o'tkazgan. U «Boqi Muhammad Bahodirxon» nomi va to'rt xalifa ismlari bitilgan tangalar zarb ettirgan, Buxoroda bir necha masjid va madrasa, Samarqandda idgoh, bog' va qabulxona qurdirgan.

Boqi Muhammad 1605-yilda Buxoroda kasallikdan vafot etgan (ayrim manbalarda 1606-yil). Taxtni ukasi Vali Muhammad (1605–1611) egallagan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1599
    Samarqand hokimligi

    Akasi Din Muhammad Safaviylarga qarshi jangda halok bo'lgach, Boqi Muhammad oldinga chiqib, Samarqand hokimi bo'lgan.

  2. 1599–1600
    Usmonlilarga elchi

    Usmonli sultoni Mehmed III saroyiga elchi yuborib, Eronga qarshi harbiy yordam so'ragan.

  3. 1601
    Bog'i Shamol jangi

    Samarqand yaqinida Pirmuhammadxon II ni mag'lub etgan; Pirmuhammad qatl qilingan, ashtarxoniylar davri boshlangan. Ayrim manbalarda voqea 1599-yilga qo'yiladi.

  4. 1602
    Balx uchun kurash

    Safaviylar shohi Abbos I ning Balxga yurishini qaytargan.

  5. 1603
    Qunduzning egallanishi

    Uch oylik qamaldan so'ng Qunduzni egallagan.

  6. 1603
    Xon etib e'lon qilinishi

    Noyabrda Buxoro xoni deb e'lon qilingan; poytaxt Buxoro bo'lgan, ammo ko'proq Samarqandda turgan.

  7. 1603–1605
    Islohotlar va qurilish

    Boshqaruv, soliq va harbiy islohotlar o'tkazgan, Buxoro va Samarqandda masjid, madrasa, idgoh va bog' qurdirgan.

  8. 1603–1605
    Shimoldagi yo'qotishlar

    Qozoq sultonlari Toshkent, Farg'ona, Turkiston va Sayramni xonlik tasarrufidan chiqarib olgan.

  9. 1605
    Vafoti

    Buxoroda kasallikdan vafot etgan; taxtni ukasi Vali Muhammad egallagan.

Meros

Boqi Muhammad Buxoroda Shayboniylar o'rnini egallagan ashtarxoniylar (joniylar) sulolasi hukmronligining (1756-yilgacha davom etgan) haqiqiy asoschisi hisoblanadi. U Safaviylarning Balxga yurishini qaytarib, Movarounnahr va Balx hududlarida sulola hokimiyatini mustahkamlagan, mulklarni o'g'illar va aka-ukalar o'rtasida taqsimlash tizimini kuchaytirgan; shimolda esa qozoq sultonlari bosimi ostida ayrim yerlarni yo'qotgan. Tarixchilar uning shaxsi va faoliyati yetarlicha o'rganilmaganini qayd etadilar.

Davr: Buxoro xonligi, XVI asr oxiri – XVII asr boshi
  • Samarqand yaqinidagi Bog'i Shamol jangida Pirmuhammadxon II mag'lub etilgan (1601)
  • Safaviylar shohi Abbos I ning Balxga yurishi qaytarilgan (1602)
  • Boqi Muhammad Buxoro xoni deb e'lon qilingan (1603)
  • Boqi Muhammad vafot etib, taxtni ukasi Vali Muhammad egallagan (1605)