Боқи Муҳаммад
Бухоро хонлигида аштархонийлар сулоласининг ҳақиқий асосчиси: 1601-йилда Шайбонийларнинг сўнгги ҳукмдорини енгиб, 1603-йилдан 1605-йилда вафотигача Бухоро хони бўлган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳарбий
- Тахаллуси:
- Боқи Муҳаммад Баҳодирхон
- Туғилган:
- 1579 — 1605
- Отаси:
- Жонибек Султон (Жони Муҳаммад)
Биография
Боқи Муҳаммад (Боқи Муҳаммадхон) Бухоро хонлигида аштархонийлар (жонийлар, тўқай-темурийлар) сулоласининг биринчи ҳукмдорларидан бири, Чингизхон ўғли Жўжининг авлоди Тўқай Темурнинг насли. У Жонибек Султон (Жони Муҳаммад)нинг ўғли ва Абдуллахон II нинг жияни бўлган. Туғилган йили аниқ эмас: манбаларда 1554 ва 1579-йиллар келтирилади.
1598-йилда Абдуллахон II вафот этиб, унинг ўғли Абдулмўмин ўлдирилгач, Бухоро хонлиги шимолдан қозоқ хони Таваккал, жанубдан Сафавийлар босими остида қолди. Боқи Муҳаммаднинг акаси Дин Муҳаммад 1599-йилда Сафавийларга қарши жангда ҳалок бўлди, Боқи Муҳаммад эса жанговар саркарда сифатида олдинга чиқди ва 1599-йилдан Самарқанд ҳокими бўлди.
Шайбонийларнинг сўнгги вакили Пирмуҳаммадхон II билан курашда ғалаба қозонди: Самарқанд яқинидаги Боғи Шамол жангида (кўп манбаларга кўра 1601-йил) уни мағлуб этди, Пирмуҳаммад қатл қилинди. Шу билан Бухорода аштархонийлар даври бошланди. Бир неча йил расман олий хон деб отаси Жонибек Султон эълон қилинган, аммо ҳокимият амалда Боқи Муҳаммаднинг қўлида эди; 1603-йил ноябрида у хон деб тантанали равишда эълон қилинди.
Жанубда Сафавийлар шоҳи Аббос I нинг 1602-йилдаги Балхга юришини қайтарди, Балх ҳокимлигини укаси Вали Муҳаммадга топширди; 1603-йилда Қундузни эгаллади. 1599–1600-йилларда Усмонли султони Меҳмед III га элчи юбориб, Эронга қарши ёрдам сўраган; Усмонлилар 200 та милтиқ ва учта тўп юборишни таклиф қилган. Шимолда эса қозоқ султонлари Тошкент, Фарғона, Туркистон ва Сайрамни хонлик қўлидан олган.
Қисқа ҳукмронлиги даврида Боқи Муҳаммад бошқарув, солиқ ва ҳарбий ислоҳотлар ўтказган. У «Боқи Муҳаммад Баҳодирхон» номи ва тўрт халифа исмлари битилган тангалар зарб эттирган, Бухорода бир неча масжид ва мадраса, Самарқандда идгоҳ, боғ ва қабулхона қурдирган.
Боқи Муҳаммад 1605-йилда Бухорода касалликдан вафот этган (айрим манбаларда 1606-йил). Тахтни укаси Вали Муҳаммад (1605–1611) эгаллаган.
Карьера
- Бухоро хонлигиСамарқанд ҳокими (1599-йилдан), Бухоро хони (1603–1605) · Бухоро · 1599–1605Бу лавозимда бўлганлар →
Ҳаёт йўли
- 1599Самарқанд ҳокимлиги
Акаси Дин Муҳаммад Сафавийларга қарши жангда ҳалок бўлгач, Боқи Муҳаммад олдинга чиқиб, Самарқанд ҳокими бўлган.
- 1599–1600Усмонлиларга элчи
Усмонли султони Меҳмед III саройига элчи юбориб, Эронга қарши ҳарбий ёрдам сўраган.
- 1601Боғи Шамол жанги
Самарқанд яқинида Пирмуҳаммадхон II ни мағлуб этган; Пирмуҳаммад қатл қилинган, аштархонийлар даври бошланган. Айрим манбаларда воқеа 1599-йилга қўйилади.
- 1602Балх учун кураш
Сафавийлар шоҳи Аббос I нинг Балхга юришини қайтарган.
- 1603Қундузнинг эгалланиши
Уч ойлик қамалдан сўнг Қундузни эгаллаган.
- 1603Хон этиб эълон қилиниши
Ноябрда Бухоро хони деб эълон қилинган; пойтахт Бухоро бўлган, аммо кўпроқ Самарқандда турган.
- 1603–1605Ислоҳотлар ва қурилиш
Бошқарув, солиқ ва ҳарбий ислоҳотлар ўтказган, Бухоро ва Самарқандда масжид, мадраса, идгоҳ ва боғ қурдирган.
- 1603–1605Шимолдаги йўқотишлар
Қозоқ султонлари Тошкент, Фарғона, Туркистон ва Сайрамни хонлик тасарруфидан чиқариб олган.
- 1605Вафоти
Бухорода касалликдан вафот этган; тахтни укаси Вали Муҳаммад эгаллаган.
Мерос
Боқи Муҳаммад Бухорода Шайбонийлар ўрнини эгаллаган аштархонийлар (жонийлар) сулоласи ҳукмронлигининг (1756-йилгача давом этган) ҳақиқий асосчиси ҳисобланади. У Сафавийларнинг Балхга юришини қайтариб, Мовароуннаҳр ва Балх ҳудудларида сулола ҳокимиятини мустаҳкамлаган, мулкларни ўғиллар ва ака-укалар ўртасида тақсимлаш тизимини кучайтирган; шимолда эса қозоқ султонлари босими остида айрим ерларни йўқотган. Тарихчилар унинг шахси ва фаолияти етарлича ўрганилмаганини қайд этадилар.
Давр: Бухоро хонлиги, XVI аср охири – XVII аср боши- Самарқанд яқинидаги Боғи Шамол жангида Пирмуҳаммадхон II мағлуб этилган (1601)
- Сафавийлар шоҳи Аббос I нинг Балхга юриши қайтарилган (1602)
- Боқи Муҳаммад Бухоро хони деб эълон қилинган (1603)
- Боқи Муҳаммад вафот этиб, тахтни укаси Вали Муҳаммад эгаллаган (1605)