Burhoniddin al-Marg'inoniy

Burhoniddin Abulhasan Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil al-Farg'oniy al-Marg'inoniy — XII asrda Movarounnahrda yashagan hanafiy faqih, «Al-Hidoya» asarining muallifi. U Farg'ona vodiysida, Marg'inon (hozirgi Marg'ilon) shahriga qarashli Rishton qishlog'ida, nasabi xalifa Abu Bakr Siddiqqa borib taqaladigan va ko'plab olimlar yetishtirgan oilada tug'ilgan. XIX asr hind olimi Abdulhay Laknaviy «Al-Hidoya» nashriga ilova qilgan tarjimai holida uning tug'ilgan kunini hijriy 511-yil 8-rajab (milodiy 1117-yil 5-noyabr) deb keltiradi; o'zbek manbalarida 1123-yil 23-sentabr ham uchraydi. Ba'zi ma'lumotnomalardagi hijriy 530 (1135) yil esa to'g'ri kelmaydi, chunki uning ustozlari 1140-yillar boshidayoq vafot etgan edi.

Ilk saboqni oilasida — otasi Abu Bakr ibn Abduljalildan va onasi tomonidan bobosi, Shamsul-a'imma as-Saraxsiyning shogirdi Abu Hafs Umar az-Zandaramasiydan olgan. So'ng Marg'inon, Buxoro va Samarqandda o'z davrining yetuk hanafiy olimlari qo'lida tahsil ko'rgan. Ustozlari orasida «Aqoidi Nasafiya» muallifi Najmiddin Umar an-Nasafiy, Sadr ush-shahid Husomiddin Umar ibn Abdulaziz, Ziyouddin Muhammad al-Bandanijiy, Usmon ibn Ali al-Baykandiy va Qivomuddin Ahmad ibn Abdurrashid al-Buxoriy bor. Fiqhdan tashqari u hadis, tafsir, arab tili va adabiyotini ham chuqur bilgan; manbalar uni «imom», «hofiz» va «muhaqqiq» deb ta'riflaydi.

Hijriy 544 (milodiy 1149) yilda Marg'inoniy haj safariga borib, Madinani ham ziyorat qilgan. Keyinchalik G'arbiy Qoraxoniylar poytaxti Samarqandga ko'chgan va umrining qolgan qismini shu shaharda dars berish va kitob yozish bilan o'tkazgan. Qozixon kabi zamondosh faqihlar uning ilmini yuksak baholagan, o'zi esa «Shayx ul-islom» unvoni bilan ham tilga olinadi. Keyingi hanafiy olimlar Marg'inoniyni mazhabdagi rivoyatlardan eng asoslisini tanlay oladigan «ashobi tarjih» qatoriga qo'ygan, Laknaviy esa uni mazhab doirasidagi mujtahid deb bilish to'g'riroq ekanini yozgan.

Dastlab Marg'inoniy hanafiy mazhabining ikki mashhur matni — Abulhusayn al-Quduriyning «Muxtasar»i va imom Muhammad ash-Shayboniyning «Al-Jome' as-sag'ir»idagi masalalarni birlashtirib, «Bidoyat ul-mubtadi'» nomli ixcham qo'llanma tuzgan. Unga «Kifoyat ul-muntahiy» nomli keng sharh yoza boshlagan, biroq asar haddan ziyod cho'zilib, o'quvchini toliqtirib qo'yishidan xavotirlanib, uni chetga surgan va qisqaroq ikkinchi sharh — «Al-Hidoya»ni yozgan. Rivoyatga ko'ra, bu kitob ustida u o'n uch yil ishlagan va shu yillar mobaynida muttasil ro'za tutgan. To'rt jild va 57 kitobdan iborat «Hidoya» ibodatlardan tortib nikoh, savdo, vaqf, meros, jinoyat va qozilik ishlarigacha bo'lgan masalalarni qamrab oladi; muallif har bir hukmni dalillari bilan keltirib, hanafiy imomlarining qarashlarini solishtiradi.

Uning boshqa asarlari orasida hayotda yangi paydo bo'lgan masalalar bo'yicha fatvolar to'plamlari — «At-Tajnis val-mazid» va «Muxtorot un-navozil», meros ulushlari haqidagi «Kitob fil-faroiz» bor. «Nashr ul-mazhab», «Al-Mazid fi furu' al-hanafiya» va imom Shayboniyning «Al-Jome' al-kabir»iga yozgan sharhi faqat manbalardagi eslatmalardan ma'lum. Asarlarining qo'lyozmalari O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida va Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasida saqlanadi. Shogirdlari orasida o'g'illari Jaloliddin Muhammad va Nizomiddin Umar, Shamsul-a'imma al-Kardariy, Jaloliddin Mahmud al-Usrushaniy hamda tolibi ilmlar odobiga bag'ishlangan «Ta'lim ul-muta'allim» kitobining muallifi az-Zarnujiy bor.

Marg'inoniy hijriy 593-yil 14-zulhijjada (milodiy 1197-yil 28-oktabr) Samarqandda vafot etgan va shahardagi Chokardiza qabristoniga dafn qilingan. «Hidoya» hanafiy mazhabining eng nufuzli qo'llanmalaridan biriga aylandi: unga oltmishdan ortiq sharh va qisqartma yozilgan, jumladan Akmaliddin al-Bobartiyning «Al-Inoya», Badriddin al-Ayniyning «Al-Binoya» va Kamoliddin ibn al-Humomning «Fath ul-Qadir» asarlari; undagi hadislarni Jamoliddin az-Zayla'iy «Nasb ur-roya» kitobida birma-bir tekshirib chiqqan. Usmonlilar davlatida, O'rta Osiyo xonliklarida va Hindistonda sudlar shu kitobga tayangan, O'zbekistonda esa u qozilik sudlari 1920-yillarda tugatilgunicha amalda bo'lgan.

1776-yilda «Hidoya» Bengaliyada fors tiliga o'girildi, 1791-yilda esa Charlz Gamilton shu tarjimadan uni ingliz tiliga tarjima qildi va kitob Britaniya Hindistonidagi «angliya-muhammadiy huquq»ning asoslaridan biriga aylandi. 1893-yilda Toshkentda N. I. Grodekov rahbarligida inglizchadan qilingan ruscha tarjimasi chiqdi, 2000-yillarda esa asar o'zbek tiliga ham tarjima qilindi. Mustaqillik yillarida olim xotirasi keng nishonlandi: 1997-yilda vafotining 800 yilligi, 2000-yilda esa hijriy hisob bo'yicha tavalludining 910 yilligi o'tkazildi. Shu munosabat bilan Marg'ilon markazida yodgorlik majmuasi bunyod etilib, ramziy maqbara o'rnatildi, O'zbekiston pochtasi esa unga bag'ishlangan marka chiqardi.