Бурҳониддин ал-Марғиноний

Бурҳониддин Абулҳасан Али ибн Абу Бакр ибн Абдулжалил ал-Фарғоний ал-Марғиноний — XII асрда Мовароуннаҳрда яшаган ҳанафий фақиҳ, «Ал-Ҳидоя» асарининг муаллифи. У Фарғона водийсида, Марғинон (ҳозирги Марғилон) шаҳрига қарашли Риштон қишлоғида, насаби халифа Абу Бакр Сиддиққа бориб тақаладиган ва кўплаб олимлар етиштирган оилада туғилган. XIX аср ҳинд олими Абдулҳай Лакнавий «Ал-Ҳидоя» нашрига илова қилган таржимаи ҳолида унинг туғилган кунини ҳижрий 511-йил 8-ражаб (милодий 1117-йил 5-ноябр) деб келтиради; ўзбек манбаларида 1123-йил 23-сентабр ҳам учрайди. Баъзи маълумотномалардаги ҳижрий 530 (1135) йил эса тўғри келмайди, чунки унинг устозлари 1140-йиллар бошидаёқ вафот этган эди.

Илк сабоқни оиласида — отаси Абу Бакр ибн Абдулжалилдан ва онаси томонидан бобоси, Шамсул-аъимма ас-Сарахсийнинг шогирди Абу Ҳафс Умар аз-Зандарамасийдан олган. Сўнг Марғинон, Бухоро ва Самарқандда ўз даврининг етук ҳанафий олимлари қўлида таҳсил кўрган. Устозлари орасида «Ақоиди Насафия» муаллифи Нажмиддин Умар ан-Насафий, Садр уш-шаҳид Ҳусомиддин Умар ибн Абдулазиз, Зиёуддин Муҳаммад ал-Банданижий, Усмон ибн Али ал-Байкандий ва Қивомуддин Аҳмад ибн Абдуррашид ал-Бухорий бор. Фиқҳдан ташқари у ҳадис, тафсир, араб тили ва адабиётини ҳам чуқур билган; манбалар уни «имом», «ҳофиз» ва «муҳаққиқ» деб таърифлайди.

Ҳижрий 544 (милодий 1149) йилда Марғиноний ҳаж сафарига бориб, Мадинани ҳам зиёрат қилган. Кейинчалик Ғарбий Қорахонийлар пойтахти Самарқандга кўчган ва умрининг қолган қисмини шу шаҳарда дарс бериш ва китоб ёзиш билан ўтказган. Қозихон каби замондош фақиҳлар унинг илмини юксак баҳолаган, ўзи эса «Шайх ул-ислом» унвони билан ҳам тилга олинади. Кейинги ҳанафий олимлар Марғинонийни мазҳабдаги ривоятлардан энг асослисини танлай оладиган «ашоби таржиҳ» қаторига қўйган, Лакнавий эса уни мазҳаб доирасидаги мужтаҳид деб билиш тўғрироқ эканини ёзган.

Дастлаб Марғиноний ҳанафий мазҳабининг икки машҳур матни — Абулҳусайн ал-Қудурийнинг «Мухтасар»и ва имом Муҳаммад аш-Шайбонийнинг «Ал-Жоме' ас-сағир»идаги масалаларни бирлаштириб, «Бидоят ул-мубтади'» номли ихчам қўлланма тузган. Унга «Кифоят ул-мунтаҳий» номли кенг шарҳ ёза бошлаган, бироқ асар ҳаддан зиёд чўзилиб, ўқувчини толиқтириб қўйишидан хавотирланиб, уни четга сурган ва қисқароқ иккинчи шарҳ — «Ал-Ҳидоя»ни ёзган. Ривоятга кўра, бу китоб устида у ўн уч йил ишлаган ва шу йиллар мобайнида муттасил рўза тутган. Тўрт жилд ва 57 китобдан иборат «Ҳидоя» ибодатлардан тортиб никоҳ, савдо, вақф, мерос, жиноят ва қозилик ишларигача бўлган масалаларни қамраб олади; муаллиф ҳар бир ҳукмни далиллари билан келтириб, ҳанафий имомларининг қарашларини солиштиради.

Унинг бошқа асарлари орасида ҳаётда янги пайдо бўлган масалалар бўйича фатволар тўпламлари — «Ат-Тажнис вал-мазид» ва «Мухторот ун-навозил», мерос улушлари ҳақидаги «Китоб фил-фароиз» бор. «Нашр ул-мазҳаб», «Ал-Мазид фи фуру' ал-ҳанафия» ва имом Шайбонийнинг «Ал-Жоме' ал-кабир»ига ёзган шарҳи фақат манбалардаги эслатмалардан маълум. Асарларининг қўлёзмалари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида ва Истанбулдаги Сулаймония кутубхонасида сақланади. Шогирдлари орасида ўғиллари Жалолиддин Муҳаммад ва Низомиддин Умар, Шамсул-аъимма ал-Кардарий, Жалолиддин Маҳмуд ал-Усрушаний ҳамда толиби илмлар одобига бағишланган «Таълим ул-мутаъаллим» китобининг муаллифи аз-Зарнужий бор.

Марғиноний ҳижрий 593-йил 14-зулҳижжада (милодий 1197-йил 28-октабр) Самарқандда вафот этган ва шаҳардаги Чокардиза қабристонига дафн қилинган. «Ҳидоя» ҳанафий мазҳабининг энг нуфузли қўлланмаларидан бирига айланди: унга олтмишдан ортиқ шарҳ ва қисқартма ёзилган, жумладан Акмалиддин ал-Бобартийнинг «Ал-Иноя», Бадриддин ал-Айнийнинг «Ал-Биноя» ва Камолиддин ибн ал-Ҳумомнинг «Фатҳ ул-Қадир» асарлари; ундаги ҳадисларни Жамолиддин аз-Зайлаъий «Насб ур-роя» китобида бирма-бир текшириб чиққан. Усмонлилар давлатида, Ўрта Осиё хонликларида ва Ҳиндистонда судлар шу китобга таянган, Ўзбекистонда эса у қозилик судлари 1920-йилларда тугатилгунича амалда бўлган.

1776-йилда «Ҳидоя» Бенгалияда форс тилига ўгирилди, 1791-йилда эса Чарлз Гамилтон шу таржимадан уни инглиз тилига таржима қилди ва китоб Британия Ҳиндистонидаги «англия-муҳаммадий ҳуқуқ»нинг асосларидан бирига айланди. 1893-йилда Тошкентда Н. И. Гродеков раҳбарлигида инглизчадан қилинган русча таржимаси чиқди, 2000-йилларда эса асар ўзбек тилига ҳам таржима қилинди. Мустақиллик йилларида олим хотираси кенг нишонланди: 1997-йилда вафотининг 800 йиллиги, 2000-йилда эса ҳижрий ҳисоб бўйича таваллудининг 910 йиллиги ўтказилди. Шу муносабат билан Марғилон марказида ёдгорлик мажмуаси бунёд этилиб, рамзий мақбара ўрнатилди, Ўзбекистон почтаси эса унга бағишланган марка чиқарди.