Cho'lpon

Abdulhamid Sulaymon o'g'li Yunusov (Cho'lpon taxallusi bilan tanilgan) 1897-yilda Andijonda tug'ilgan. Avval madrasada (1908–1912), so'ng rus-tuzem maktabida (1912–1914) o'qigan; Sharq mumtoz shoirlari asarlarini mutolaa qilish va jadid matbuotini kuzatish orqali o'z bilimini oshirgan.

1914-yilda Toshkentga kelib, «Sadoi Turkiston» gazetasi bilan hamkorlik qilgan. Shu yili gazetada uning «Turkistonli qardoshlarimizga» she'ri, «Qurboni jaholat» va «Do'xtur Muhammadyor» hikoyalari hamda «Adabiyot nadir?» va «Muhtaram yozg'uvchilarimizga» maqolalari bosilgan. Toshkentda Munavvar Qori Abdurashidxonov va Ubaydulla Xo'jayev bilan tanishuvi uning milliy uyg'onish harakati vakili sifatida shakllanishida muhim bo'lgan.

1917-yil Fevral inqilobidan so'ng Turkiston muxtoriyati hukumatining barpo etilishida faol qatnashgan; muxtoriyatni sharaflovchi «Ozod turk bayrami» she'ri o'zbek davlatchiligi tarixidagi ilk madhiya sifatida e'tirof etiladi. Z. Validiy bilan birga Orenburgga borib, Boshqirdiston muxtoriyati hukumatini tashkil etishda ham ishtirok etgan.

Muxtoriyat tugatilgach, «Ilmiy kengash», «Chig'atoy gurungi», «Nashri maorif» tashkilotlari va «Turon» teatrida ishlagan. 1919–1923-yillarda «Yangi Sharq» va «Ishtirokiyun» (keyinroq «Qizil bayroq», so'ng «Turkiston») gazetalarida adabiy xodim, 1920–1923-yillarda Xalq maorif komissarligi qoshidagi Ilmiy kengashda rais, 1921–1922-yillarda «Buxoro axbori» gazetasida muharrir, «Turon» teatrida direktor, 1922–1923-yillarda «Mushtum» jurnali va «Darxon» gazetasida texnik muharrir va adabiy xodim bo'lgan.

1924–1927-yillarda Moskvadagi O'zbek drama studiyasida, 1927–1931-yillarda O'zbek davlat drama teatrida adabiy xodim bo'lgan. 1931–1934-yillarda Moskvada SSSR Markaziy Ijroiya Qo'mitasi va Sharq xalqlari markaziy nashriyotida tarjimon bo'lib ishlagan; 1935–1937-yillarda «Mushtum» va «Guliston» jurnallari hamda «Teatru» gazetasida jamoatchilik asosida adabiy xodim bo'lgan. 1927-yildan keyin unga qarshi boshlangan kurash uni 1931–1935-yillarda Moskvada yashashga majbur qilgan.

Cho'lponning she'rlari «Uyg'onish» (1922), «Buloqlar» (1923), «Tong sirlari» (1926) va «Soz» (1935) to'plamlarida jamlangan. Uning she'riyati sof lirika va ijtimoiy-siyosiy lirikaga bo'linadi; «Go'zal», «Sezgi», «Sirlardan», «Men shoirmi?» kabi she'rlari bilan barmoq vaznidagi yangi o'zbek she'riyatini yuksak bosqichga ko'targan. «Oydin kechalarda», «Qor qo'ynida lola», «Novvoy qiz» hikoyalari o'zbek adabiyotidagi lirik nasrning dastlabki namunalaridandir. 1936-yilda nashr etilgan «Kecha va kunduz» romani uning ijodining cho'qqisi hisoblanadi va o'zbek romanchiligi an'analarining shakllanishiga katta ta'sir ko'rsatgan.

Cho'lpon dramaturg va tarjimon sifatida ham ishlagan: «Yorqinoy», «Mushtumzo'r», «Hujum», «O'rtoq Qarshiboyev» kabi pyesalar yozgan, Pushkinning «Boris Godunov» va «Dubrovskiy», Gorkiyning «Ona», Shekspirning «Hamlet», Gogolning «Tergovchi» asarlarini o'zbek tiliga o'girgan.

1937-yil 14-iyulda qamoqqa olingan va 1938-yil oktabrda Toshkentda, Bo'zsuv bo'yidagi qatlgohda otib tashlangan. Uning ko'plab qo'lyozmalari yo'q bo'lgan; bizgacha 10 jild hajmdagi original va tarjima asarlari yetib kelgan. 1956-yilda vafotidan keyin oqlangan, 1980-yillarning oxiridan asarlari qayta nashr etila boshlagan.

1991-yilda Cho'lponga Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti, 1999-yilda «Mustaqillik» ordeni berilgan (ikkalasi vafotidan keyin). 1997-yilda O'zbekiston Prezidenti farmoni bilan uning 100 yilligi keng nishonlangan; Andijonda uy-muzeyi tashkil etilgan, Toshkentda yodgorlik muzeyi va haykal (haykaltarosh Jaloliddin Mirtojiyev) o'rnatilgan, mamlakatning yirik nashriyoti uning nomi bilan ataladi. 1997–2000-yillarda adibning «To'la asarlar to'plami» nashr etilgan; tanlangan asarlari 2009-yilda Moskvada rus tilida, «Kecha va kunduz» romani esa Fransiyada fransuz tilida chop etilgan.