Асосий қисмга ўтиш

Чўлпон

Ўзбек шоири, ёзувчиси, драматурги ва таржимони, жадид маърифатпарвари; «Кеча ва кундуз» романи муаллифи, 1938-йилда қатағон қилинган.

Фаолият:
Ёзувчи, Шоир, Носир, Драматург
Ҳақиқий исми:
Абдулҳамид Сулаймон ўғли Юнусов
Туғилган:
1897 — 1938
Туғилган жой:
Андижон
  • «Мустақиллик» ордени

Биография

Абдулҳамид Сулаймон ўғли Юнусов (Чўлпон тахаллуси билан танилган) 1897-йилда Андижонда туғилган. Аввал мадрасада (1908–1912), сўнг рус-тузем мактабида (1912–1914) ўқиган; Шарқ мумтоз шоирлари асарларини мутолаа қилиш ва жадид матбуотини кузатиш орқали ўз билимини оширган.

1914-йилда Тошкентга келиб, «Садои Туркистон» газетаси билан ҳамкорлик қилган. Шу йили газетада унинг «Туркистонли қардошларимизга» шеъри, «Қурбони жаҳолат» ва «Дўхтур Муҳаммадёр» ҳикоялари ҳамда «Адабиёт надир?» ва «Муҳтарам ёзғувчиларимизга» мақолалари босилган. Тошкентда Мунаввар Қори Абдурашидхонов ва Убайдулла Хўжаев билан танишуви унинг миллий уйғониш ҳаракати вакили сифатида шаклланишида муҳим бўлган.

1917-йил Феврал инқилобидан сўнг Туркистон мухторияти ҳукуматининг барпо этилишида фаол қатнашган; мухториятни шарафловчи «Озод турк байрами» шеъри ўзбек давлатчилиги тарихидаги илк мадҳия сифатида эътироф этилади. З. Валидий билан бирга Оренбургга бориб, Бошқирдистон мухторияти ҳукуматини ташкил этишда ҳам иштирок этган.

Мухторият тугатилгач, «Илмий кенгаш», «Чиғатой гурунги», «Нашри маориф» ташкилотлари ва «Турон» театрида ишлаган. 1919–1923-йилларда «Янги Шарқ» ва «Иштирокиюн» (кейинроқ «Қизил байроқ», сўнг «Туркистон») газеталарида адабий ходим, 1920–1923-йилларда Халқ маориф комиссарлиги қошидаги Илмий кенгашда раис, 1921–1922-йилларда «Бухоро ахбори» газетасида муҳаррир, «Турон» театрида директор, 1922–1923-йилларда «Муштум» журнали ва «Дархон» газетасида техник муҳаррир ва адабий ходим бўлган.

1924–1927-йилларда Москвадаги Ўзбек драма студиясида, 1927–1931-йилларда Ўзбек давлат драма театрида адабий ходим бўлган. 1931–1934-йилларда Москвада СССР Марказий Ижроия Қўмитаси ва Шарқ халқлари марказий нашриётида таржимон бўлиб ишлаган; 1935–1937-йилларда «Муштум» ва «Гулистон» журналлари ҳамда «Театру» газетасида жамоатчилик асосида адабий ходим бўлган. 1927-йилдан кейин унга қарши бошланган кураш уни 1931–1935-йилларда Москвада яшашга мажбур қилган.

Чўлпоннинг шеърлари «Уйғониш» (1922), «Булоқлар» (1923), «Тонг сирлари» (1926) ва «Соз» (1935) тўпламларида жамланган. Унинг шеърияти соф лирика ва ижтимоий-сиёсий лирикага бўлинади; «Гўзал», «Сезги», «Сирлардан», «Мен шоирми?» каби шеърлари билан бармоқ вазнидаги янги ўзбек шеъриятини юксак босқичга кўтарган. «Ойдин кечаларда», «Қор қўйнида лола», «Новвой қиз» ҳикоялари ўзбек адабиётидаги лирик насрнинг дастлабки намуналаридандир. 1936-йилда нашр этилган «Кеча ва кундуз» романи унинг ижодининг чўққиси ҳисобланади ва ўзбек романчилиги анъаналарининг шаклланишига катта таъсир кўрсатган.

Чўлпон драматург ва таржимон сифатида ҳам ишлаган: «Ёрқиной», «Муштумзўр», «Ҳужум», «Ўртоқ Қаршибоев» каби песалар ёзган, Пушкиннинг «Борис Годунов» ва «Дубровский», Горкийнинг «Она», Шекспирнинг «Ҳамлет», Гоголнинг «Терговчи» асарларини ўзбек тилига ўгирган.

1937-йил 14-июлда қамоққа олинган ва 1938-йил октабрда Тошкентда, Бўзсув бўйидаги қатлгоҳда отиб ташланган. Унинг кўплаб қўлёзмалари йўқ бўлган; бизгача 10 жилд ҳажмдаги оригинал ва таржима асарлари етиб келган. 1956-йилда вафотидан кейин оқланган, 1980-йилларнинг охиридан асарлари қайта нашр этила бошлаган.

1991-йилда Чўлпонга Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти, 1999-йилда «Мустақиллик» ордени берилган (иккаласи вафотидан кейин). 1997-йилда Ўзбекистон Президенти фармони билан унинг 100 йиллиги кенг нишонланган; Андижонда уй-музейи ташкил этилган, Тошкентда ёдгорлик музейи ва ҳайкал (ҳайкалтарош Жалолиддин Миртожиев) ўрнатилган, мамлакатнинг йирик нашриёти унинг номи билан аталади. 1997–2000-йилларда адибнинг «Тўла асарлар тўплами» нашр этилган; танланган асарлари 2009-йилда Москвада рус тилида, «Кеча ва кундуз» романи эса Франсияда франсуз тилида чоп этилган.

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1897
    Андижонда туғилган

    Асл исми Абдулҳамид Сулаймон ўғли Юнусов.

  2. 1908–1914
    Мадраса ва рус-тузем мактаби

    Мадрасада (1908–1912), сўнг рус-тузем мактабида (1912–1914) ўқиган.

  3. 1914
    Тошкентга келиши, «Садои Туркистон»

    Газетада дастлабки шеъри, ҳикоялари ва мақолалари босилган.

  4. 1917
    Туркистон мухторияти

    Мухторият ҳукуматини барпо этишда қатнашган, «Озод турк байрами» шеърини ёзган.

  5. 1919–1923
    Газеталарда адабий ходим

    «Янги Шарқ» ва «Иштирокиюн» (кейин «Қизил байроқ», «Туркистон») газеталарида ишлаган.

  6. 1920–1923
    Илмий кенгаш раиси

    Халқ маориф комиссарлиги қошидаги Илмий кенгашга раҳбарлик қилган.

  7. 1921–1923
    «Турон» театри ва «Бухоро ахбори»

    «Турон» театрида директор (1921; 1922–1923), «Бухоро ахбори» газетасида муҳаррир (1921–1922).

  8. 1922–1923
    «Муштум» ва «Дархон»

    «Муштум» журнали ва «Дархон» газетасида техник муҳаррир, адабий ходим.

  9. 1924–1927
    Москвадаги Ўзбек драма студияси

    Адабий ходим, таржимон ва драматург сифатида ишлаган.

  10. 1927–1931
    Ўзбек давлат драма театри

    Театрнинг адабий ходими; «Муштумзўр», «Ҳужум», «Ўртоқ Қаршибоев» песалари саҳналаштирилган.

  11. 1931–1934
    Москвада таржимон

    СССР Марказий Ижроия Қўмитаси ва Шарқ халқлари марказий нашриётида таржимон.

  12. 1936
    «Кеча ва кундуз» романи

    Романнинг биринчи китоби — «Кеча» Тошкентда нашр этилган.

  13. 1937
    Ҳибсга олиниши

    1937-йил 14-июлда қамоққа олинган.

  14. 1938
    Қатл этилиши

    Октябрда Тошкентда, Бўзсув бўйида отиб ташланган.

  15. 1956
    Оқланиши

    Вафотидан кейин оқланган.

  16. 1991
    Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти

    Вафотидан кейин берилган.

  17. 1997
    100 йиллик юбилейи

    Президент фармони билан кенг нишонланган, Андижонда уй-музейи очилган.

Асарлари

  • «Уйғониш» (1922)
    Шеърий тўплам
  • «Булоқлар» (1923)
    Шеърий тўплам
  • «Тонг сирлари» (1926)
    Шеърий тўплам
  • «Соз» (1935)
    Шеърий тўплам
  • «Кеча ва кундуз» (1936)
    Роман

    Романнинг биринчи китоби — «Кеча» 1936-йилда нашр этилган; ўзбек хотин-қизларининг мустамлака шароитидаги тақдири асосий мавзу.

  • «Туркистонли қардошларимизга» (1914)
    Шеър
  • «Озод турк байрами»
    Шеър

    Туркистон мухториятини шарафловчи шеър; илк мадҳия сифатида эътироф этилади.

  • «Бузилган ўлкага»
    Шеър
  • «Халқ»
    Шеър
  • «Виждон эрки»
    Шеър
  • «Кишан»
    Шеър
  • «Гўзал»
    Шеър
  • «Сезги»
    Шеър
  • «Сирлардан»
    Шеър
  • «Мен шоирми?»
    Шеър
  • «Қурбони жаҳолат» (1914)
    Ҳикоя
  • «Дўхтур Муҳаммадёр» (1914)
    Ҳикоя
  • «Ойдин кечаларда»
    Ҳикоя
  • «Қор қўйнида лола»
    Ҳикоя
  • «Новвой қиз»
    Ҳикоя
  • «Йўл эсдалиги»
    Очерк
  • «Вайроналар орасидан»
    Очерк
  • «Адабиёт надир?» (1914)
    Мақола
  • «Муҳтарам ёзғувчиларимизга» (1914)
    Мақола
  • «Ёрқиной» (1920)
    Песа
  • «Халил фаранг»
    Песа
  • «Ўлдирувчи» (1921)
    Песа
  • «Севги ва салтанат» (1922)
    Песа
  • «Чўпон севгиси» (1922)
    Песа
  • «Чўрининг исёни»
    Песа
  • «Яна уйланаман» (1926)
    Песа
  • «Муштумзўр» (1928)
    Песа
  • «Ҳужум» (1928)
    Песа

    В. Ян билан ҳамкорликда.

  • «Ўртоқ Қаршибоев»
    Песа
  • «Борис Годунов»
    Таржима

    А. С. Пушкин

  • «Дубровский»
    Таржима

    А. С. Пушкин

  • «Терговчи»
    Таржима

    Н. В. Гогол

  • «Чўри қиз»
    Таржима

    И. С. Тургенев

  • «Она»
    Таржима

    А. М. Горкий

  • «Эгор Буличев»
    Таржима

    А. М. Горкий

  • «Ҳамлет»
    Таржима

    W. Шекспир

  • «Қочоқ»
    Таржима

    А. П. Чехов

  • «Миллион», «Феруза»
    Таржима

    И. Франко

  • «Губернатор», «Осилган етти кишининг ҳикояси»
    Таржима

    Л. Андреев

  • «Европа сафари»
    Таржима

    А. Лоҳутий

  • «Маликаи Турондот»
    Таржима

    К. Готстси

  • «Икки бойга бир қарол»
    Таржима

    К. Голдони

  • «Қўзи булоқ»
    Таржима

    Лопе де Вега

  • «Босмачилар»
    Таржима

    Ф. Шиллер

  • «Хасис»
    Таржима

    Молер

Мерос

Чўлпон замонавий ўзбек шеъриятининг асосчиларидан бири ҳисобланади; унинг «Кеча ва кундуз» романи ўзбек романчилиги анъаналарининг шаклланишига катта таъсир кўрсатган. Асарлари 2009-йилда рус ва франсуз тилларида нашр этилган.

Давр: Жадидчилик даври
  • Вафотидан кейин оқланган (1956)
  • Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти (1991)
  • 100 йиллиги нишонланган, Андижонда уй-музейи очилган (1997)
  • «Мустақиллик» ордени берилган (1999)
Чўлпон (1897–1938) — Ёзувчи | Shaxs.uz