Erdonabiy

Qo'qon xonligining 1750-yillardan 1760-yillargacha hukmronlik qilgan hukmdori, ming urug'i sulolasidan; O'ratepani xonlikka qo'shgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Tarixiy shaxs, Siyosatchi
Haqiqiy ismi:: Abdulqayumxon
Tug'ilgan:: taxminan 1720 — taxminan 1764
Tug'ilgan joy:: Qo'qon, Farg'ona
Otasi:: Abdurahimbiy

Biografiya

Erdonabiy (Irdana-biy; ba'zi manbalarda Abdulqayumxon, Erdonabek, Erdonaxon) taxminan 1720-yilda Qo'qonda tug'ilgan. U o'zbeklarning ming urug'idan chiqqan Qo'qon hukmdorlari sulolasiga mansub bo'lib, Abdurahimbiyning o'g'li, oldingi hukmdor Abdukarimbiyning jiyani edi.

Abdukarimbiy 1750–1751-yillarda vafot etgach, Qo'qon taxti uchun ming urug'i vakillari o'rtasida kurash boshlandi. Dastlab hokimiyat Abdukarimbiyning o'g'li Abdurahmonbiyga o'tgan; Erdonabiy taxtni taxminan 1751-yilda egalladi. 1752-yilda uni taxtdan chetlatishdi: jung'orlar orasida yashagan Bobobek (Bobobiy) mamlakatda o'n oyga yaqin hokimiyatni qo'lga oldi. 1753-yilda Bobobek Beshariq yonida o'ldirildi va Erdonabiy taxtga qaytdi.

Hokimiyatni mustahkamlagach, u xonlik hududini kengaytirishga kirishdi. Ayniqsa O'ratepa uchun uzoq kurash olib bordi: yurishlar muvaffaqiyatsiz tugab, ayrim shaharlar qo'lga kiritilib yana boy berilgan, O'ratepa esa 1758-yilda bo'ysundirilgan. Mamlakat ichida u adolatli hukmdor sifatida tilga olinadi; bir qancha jangda, jumladan yuz urug'i bilan to'qnashuvda, og'ir mag'lubiyatga ham uchragan.

XVIII asrning 1760-yillari boshida Qo'qonning sharqiy qo'shnisiga aylangan Tsin imperiyasi bilan aloqa o'rnatildi. O'zbek tarixshunosligida bu davrda Erdonabiy Tsinlarning Turkistonga yurishiga qarshi ittifoq tuzishga urindi, Afg'on shohi Ahmadshoh Durroniydan yordam so'radi, deb yoziladi; so'nggi tadqiqotlar esa Qo'qon va Tsin munosabatlarini ancha noaniq deb baholaydi.

Erdonabiy vafotining yili manbalarda turlicha ko'rsatiladi: 1762, 1764 yoki 1769–1770 atrofi; xonlikdagi hukmronligining tugashi ham shunga muvofiq farq qiladi. Uning o'g'li bo'lmagan, beshta qizi qolgan. Taxtga avval Sulaymonbiy chiqqan (u bir necha oy hukmronlik qilgan), keyin Abdurahmonbiyning o'g'li Norbo'tabiy (1770–1801) o'tirgan.

Hayot yo'li

1720 (taxminan)
Tug'ilishi
Qo'qonda ming urug'idan chiqqan hukmdorlar oilasida tug'ilgan.
1750–1751
Taxt uchun kurash
Amakisi Abdukarimbiy vafot etgach, Qo'qon taxti uchun ming urug'i vakillari o'rtasida kurash boshlangan.
1751
Hukmronlikning boshlanishi
Qo'qon taxtini egallagan.
1752–1753
Bobobek davri
Taxtni jung'orlar orasida yashagan Bobobek o'n oyga yaqin egallagan; u 1753-yilda Beshariq yonida o'ldirilgan.
1753
Taxtga qaytishi
Erdonabiy hokimiyatni qayta qo'lga olgan.
1758
O'ratepa
Uzoq davom etgan kurashdan so'ng O'ratepani xonlikka qo'shgan.
1762
Tsin imperiyasi bilan munosabat
Tsinlarning Turkistonga yurishi xavfi tufayli Ahmadshoh Durroniydan yordam so'ragani haqida o'zbek manbalarida yoziladi.
1762–1770
Vafoti va merosxo'rlar
Vafot yili manbalarda 1762, 1764 yoki 1769–1770 atrofi deb ko'rsatiladi; taxtni Sulaymonbiy, so'ng Norbo'tabiy egallagan.

Meros

Erdonabiy Qo'qon xonligining dastlabki hukmdorlaridan biri bo'lib, xonlikni ming urug'i sulolasi ostida mustahkamlagan va uning hududini kengaytirgan. O'ratepa uchun olib borilgan kurash keyingi asrlarda ham xonlik siyosatining asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lib qolgan. Hukmronlik yillari va vafot sanasi manbalarda turlicha beriladi.

Davr: Qo'qon xonligi, XVIII asr o'rtalari

Bobobek hokimiyatni egallaydi (1752)
Bobobek o'ldirilib, Erdonabiy taxtga qaytadi (1753)
O'ratepa xonlikka qo'shiladi (1758)
Tsin imperiyasi bilan munosabatlar (1762)