Farididdin Attor

Fors shoiri va tasavvuf mutafakkiri, Nishopurlik dorigar; «Mantiq ut-tayr» dostoni muallifi, uning asarlari Rumiy va Alisher Navoiy ijodiga ta'sir qilgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Yozuvchi, Diniy arbob, Shoir
Haqiqiy ismi:: Abu Hamid Muhammad ibn Abu Bakr Ibrohim
Taxallusi:: Attor
Tug'ilgan:: taxminan 1145 — taxminan 1221

Biografiya

Farididdin Muhammad ibn Abu Bakr Ibrohim, adabiy nomi bilan Attor, — Nishopurdan chiqqan fors shoiri va tasavvuf mutafakkiri. Nishopur hozirgi Eronning shimoli-sharqidagi Xuroson shahri. «Attor» laqabi dorivor o'tlar va xushbo'y moddalar savdogari, ya'ni dorigar degani bo'lib, uning kasbiga ishora qiladi. Hayoti haqidagi ma'lumotlar kam va rivoyatlar bilan aralashib ketgan, yillarni manbalar turlicha ko'rsatadi; ko'pincha tug'ilishi taxminan 1145-yilga, vafoti taxminan 1221-yilga to'g'rilanadi.

Asarlari va keyingi tarjimai hollarga qaraganda, Attor tasavvuf hikmatini qadrlaydigan oilada o'sgan, yaxshi ta'lim olgan va Nishopurda o'zi dorixona tutib, ko'plab kishilarga xizmat qilgan. Rivoyatga ko'ra, huzuriga kelganlarning dardlari uni shu qadar ta'sirlantirganki, u savdoni tashlab, ma'naviy izlanishga berilgan; shu tarjimai hollarda uning Bag'dod, Makka, Damashq, Xorazm, Turkiston va Hindistonga safarlari, tasavvuf shayxlari bilan uchrashuvlari haqida ham so'z yuritiladi, biroq buni tasdiqlash qiyin.

Uning bosh kitobi — «Mantiq ut-tayr» («Qushlar mantig'i») dostoni bo'lib, an'anaviy sanalashga ko'ra taxminan 1175-yilga to'g'ri keladi. Butun dunyo qushlari shoh Simurg'ni izlab yo'lga chiqadi, yetti vodiydan — talabdan «men»ning yo'qolishigacha — o'tadi va yo'l oxirida Simurg' o'zlari ekanini anglaydi (forschada «si murg'» — «o'ttiz qush»). Boshqa asarlari orasida «Ilohiynoma», «Musibatnoma», «Asrornoma» va «Xusravnoma» masnaviylari, g'azallar devoni, ruboiylar to'plami «Muxtornoma» hamda yagona nasriy kitobi «Tazkirat ul-avliyo» («Avliyolar tazkirasi») bor; unda musulmon tasavvuf namoyandalarining hikoyalari va so'zlari jamlangan.

Attor o'z davrida, ehtimol, asosan tug'ilgan shahrida tanilgan; keng shuhrat unga keyingi asrlarda kelgan. Jaloliddin Rumiy uni Sanoiy bilan yonma-yon o'zining ma'naviy salafi sifatida tilga olgan, rivoyatga ko'ra esa Attor bolaligida Rumiyga «Asrornoma»ni sovg'a qilib, uni duo qilgan.

Attor turkiy adabiyotda ham alohida o'rin tutadi: rivoyatga ko'ra, Alisher Navoiy bolaligida «Mantiq ut-tayr»ni yod olgan va uning ta'sirida «Lison ut-tayr» («Qush tili», 1498) dostonini yozgan. O'zbekistonda «Tazkirat ul-avliyo» Mirzo Kenjabek tarjimasida o'zbek tilida nashr etilgan (1997), Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti esa uning o'ndan ortiq qo'lyozmasini saqlaydi.

Rivoyatga ko'ra, Attor 1221-yilda mo'g'ullar Nishopurni vayron qilganda halok bo'lgan, biroq ilmiy adabiyotda 1220-yildan 1230-yilgacha bo'lgan boshqa sanalar ham keltiriladi. Shoirning Nishopurdagi maqbarasi Alisher Navoiy nomi bilan bog'lanadi; keyinroq u qayta qurilgan va 1940-yilda yangidan ta'mirlangan.

Asarlar

«Mantiq ut-tayr» («Qushlar mantig'i») (1175)
Masnaviy
Qushlarning Simurg' shoh sari yetti vodiy orqali sayohati haqidagi majoziy doston — Attorning bosh asari.
«Ilohiynoma»
Masnaviy
Shoh o'z o'g'illariga hikoyalar orqali dunyoviy istaklardan voz kechishni o'rgatadigan doston.
«Musibatnoma»
Masnaviy
Ma'naviy izlovchining javob izlab butun borliqqa murojaat etgan safari haqidagi doston.
«Asrornoma»
Masnaviy
Ruh sirlari va Haqqa yetish yo'li haqidagi didaktik doston.
«Xusravnoma»
Masnaviy
Yer yuzidagi ishq ma'naviy izlanish timsoliga aylanadigan ishqiy-sarguzasht doston.
«Muxtornoma»
Ruboiy
Tasavvufiy mavzulardagi ikki mingdan ortiq to'rtlikdan iborat to'plam.
Devon
Lirika
Tasavvufiy va axloqiy mavzularda yozilgan g'azal va qasidalar to'plami.
«Tazkirat ul-avliyo» («Avliyolar tazkirasi»)
Nasr
Attorning yagona nasriy kitobi: tasavvuf shayxlari va zohidlarining tarjimai hollari va so'zlari.

Hayot yo'li

taxminan 1145
Tug'ilishi
Xurosondagi Nishopurda tug'ilgan; manbalar 1119-yildan 1151-yilgacha bo'lgan boshqa yillarni ham keltiradi.
XII asr
Dorigar
Nishopurda dorigarlik bilan shug'ullangan, «Attor» laqabi shundan.
XII asr
Safarlari
Rivoyatlarga ko'ra, Sharq mamlakatlariga haj va sayohatlarga chiqqan, tasavvuf shayxlari bilan uchrashgan.
taxminan 1175
«Mantiq ut-tayr»
An'anaviy sanalashga ko'ra, asosiy asari — «Mantiq ut-tayr» dostonini yaratgan.
XII asr — XIII asr boshi
Boshqa asarlari
«Ilohiynoma», «Musibatnoma», «Asrornoma» masnaviylarini, devonini va nasriy «Tazkirat ul-avliyo»ni yozgan.
taxminan 1221
Vafoti
Rivoyatga ko'ra, mo'g'ullar Nishopurni vayron qilganda halok bo'lgan; ilmiy adabiyotda boshqa sanalar ham bor.
1498
Navoiyning «Lison ut-tayr»i
Alisher Navoiy Attorning «Mantiq ut-tayr»i ta'sirida «Lison ut-tayr» dostonini yozgan.
1940
Maqbaraning ta'miri
Attorning Nishopurdagi maqbarasi yangidan ta'mirlangan.

Meros

«Mantiq ut-tayr» fors tasavvuf she'riyatining eng yirik asarlaridan biriga aylandi: uning timsollari va vazni Rumiyga ta'sir qilgan, turkiy adabiyotda esa u Alisher Navoiyning «Lison ut-tayr»iga ilhom bergan. «Tazkirat ul-avliyo» tasavvuf tarixi bo'yicha asosiy manbalardan biri bo'lib qolmoqda. Attorning Nishopurdagi maqbarasi ziyoratgoh va fors so'z san'atining yodgorliklaridan biridir.

Davr: XII asr — XIII asr boshi fors tasavvuf adabiyoti

Mo'g'ullarning Nishopurni vayron qilishi, rivoyatga ko'ra, shoir shunda halok bo'lgan (1221)
Alisher Navoiy «Mantiq ut-tayr» ta'sirida «Lison ut-tayr»ni yozadi (1498)
Attor maqbarasining Nishopurda ta'miri (1940)