Фаридиддин Аттор

Форс шоири ва тасаввуф мутафаккири, Нишопурлик доригар; «Мантиқ ут-тайр» достони муаллифи, унинг асарлари Румий ва Алишер Навоий ижодига таъсир қилган.

Маълумот:

Фаолият:: Ёзувчи, Диний арбоб, Шоир
Ҳақиқий исми:: Абу Ҳамид Муҳаммад ибн Абу Бакр Иброҳим
Тахаллуси:: Аттор
Туғилган:: тахминан 1145 — тахминан 1221

Биография

Фаридиддин Муҳаммад ибн Абу Бакр Иброҳим, адабий номи билан Аттор, — Нишопурдан чиққан форс шоири ва тасаввуф мутафаккири. Нишопур ҳозирги Эроннинг шимоли-шарқидаги Хуросон шаҳри. «Аттор» лақаби доривор ўтлар ва хушбўй моддалар савдогари, яъни доригар дегани бўлиб, унинг касбига ишора қилади. Ҳаёти ҳақидаги маълумотлар кам ва ривоятлар билан аралашиб кетган, йилларни манбалар турлича кўрсатади; кўпинча туғилиши тахминан 1145-йилга, вафоти тахминан 1221-йилга тўғриланади.

Асарлари ва кейинги таржимаи ҳолларга қараганда, Аттор тасаввуф ҳикматини қадрлайдиган оилада ўсган, яхши таълим олган ва Нишопурда ўзи дорихона тутиб, кўплаб кишиларга хизмат қилган. Ривоятга кўра, ҳузурига келганларнинг дардлари уни шу қадар таъсирлантирганки, у савдони ташлаб, маънавий изланишга берилган; шу таржимаи ҳолларда унинг Бағдод, Макка, Дамашқ, Хоразм, Туркистон ва Ҳиндистонга сафарлари, тасаввуф шайхлари билан учрашувлари ҳақида ҳам сўз юритилади, бироқ буни тасдиқлаш қийин.

Унинг бош китоби — «Мантиқ ут-тайр» («Қушлар мантиғи») достони бўлиб, анъанавий саналашга кўра тахминан 1175-йилга тўғри келади. Бутун дунё қушлари шоҳ Симурғни излаб йўлга чиқади, етти водийдан — талабдан «мен»нинг йўқолишигача — ўтади ва йўл охирида Симурғ ўзлари эканини англайди (форсчада «си мурғ» — «ўттиз қуш»). Бошқа асарлари орасида «Илоҳийнома», «Мусибатнома», «Асрорнома» ва «Хусравнома» маснавийлари, ғазаллар девони, рубоийлар тўплами «Мухторнома» ҳамда ягона насрий китоби «Тазкират ул-авлиё» («Авлиёлар тазкираси») бор; унда мусулмон тасаввуф намояндаларининг ҳикоялари ва сўзлари жамланган.

Аттор ўз даврида, эҳтимол, асосан туғилган шаҳрида танилган; кенг шуҳрат унга кейинги асрларда келган. Жалолиддин Румий уни Саноий билан ёнма-ён ўзининг маънавий салафи сифатида тилга олган, ривоятга кўра эса Аттор болалигида Румийга «Асрорнома»ни совға қилиб, уни дуо қилган.

Аттор туркий адабиётда ҳам алоҳида ўрин тутади: ривоятга кўра, Алишер Навоий болалигида «Мантиқ ут-тайр»ни ёд олган ва унинг таъсирида «Лисон ут-тайр» («Қуш тили», 1498) достонини ёзган. Ўзбекистонда «Тазкират ул-авлиё» Мирзо Кенжабек таржимасида ўзбек тилида нашр этилган (1997), Фанлар академияси Шарқшунослик институти эса унинг ўндан ортиқ қўлёзмасини сақлайди.

Ривоятга кўра, Аттор 1221-йилда мўғуллар Нишопурни вайрон қилганда ҳалок бўлган, бироқ илмий адабиётда 1220-йилдан 1230-йилгача бўлган бошқа саналар ҳам келтирилади. Шоирнинг Нишопурдаги мақбараси Алишер Навоий номи билан боғланади; кейинроқ у қайта қурилган ва 1940-йилда янгидан таъмирланган.

Асарлар

«Мантиқ ут-тайр» («Қушлар мантиғи») (1175)
Маснавий
Қушларнинг Симурғ шоҳ сари етти водий орқали саёҳати ҳақидаги мажозий достон — Атторнинг бош асари.
«Илоҳийнома»
Маснавий
Шоҳ ўз ўғилларига ҳикоялар орқали дунёвий истаклардан воз кечишни ўргатадиган достон.
«Мусибатнома»
Маснавий
Маънавий изловчининг жавоб излаб бутун борлиққа мурожаат этган сафари ҳақидаги достон.
«Асрорнома»
Маснавий
Руҳ сирлари ва Ҳаққа етиш йўли ҳақидаги дидактик достон.
«Хусравнома»
Маснавий
Ер юзидаги ишқ маънавий изланиш тимсолига айланадиган ишқий-саргузашт достон.
«Мухторнома»
Рубоий
Тасаввуфий мавзулардаги икки мингдан ортиқ тўртликдан иборат тўплам.
Девон
Лирика
Тасаввуфий ва ахлоқий мавзуларда ёзилган ғазал ва қасидалар тўплами.
«Тазкират ул-авлиё» («Авлиёлар тазкираси»)
Наср
Атторнинг ягона насрий китоби: тасаввуф шайхлари ва зоҳидларининг таржимаи ҳоллари ва сўзлари.

Ҳаёт йўли

тахминан 1145
Туғилиши
Хуросондаги Нишопурда туғилган; манбалар 1119-йилдан 1151-йилгача бўлган бошқа йилларни ҳам келтиради.
XII аср
Доригар
Нишопурда доригарлик билан шуғулланган, «Аттор» лақаби шундан.
XII аср
Сафарлари
Ривоятларга кўра, Шарқ мамлакатларига ҳаж ва саёҳатларга чиққан, тасаввуф шайхлари билан учрашган.
тахминан 1175
«Мантиқ ут-тайр»
Анъанавий саналашга кўра, асосий асари — «Мантиқ ут-тайр» достонини яратган.
XII аср — XIII аср боши
Бошқа асарлари
«Илоҳийнома», «Мусибатнома», «Асрорнома» маснавийларини, девонини ва насрий «Тазкират ул-авлиё»ни ёзган.
тахминан 1221
Вафоти
Ривоятга кўра, мўғуллар Нишопурни вайрон қилганда ҳалок бўлган; илмий адабиётда бошқа саналар ҳам бор.
1498
Навоийнинг «Лисон ут-тайр»и
Алишер Навоий Атторнинг «Мантиқ ут-тайр»и таъсирида «Лисон ут-тайр» достонини ёзган.
1940
Мақбаранинг таъмири
Атторнинг Нишопурдаги мақбараси янгидан таъмирланган.

Мерос

«Мантиқ ут-тайр» форс тасаввуф шеъриятининг энг йирик асарларидан бирига айланди: унинг тимсоллари ва вазни Румийга таъсир қилган, туркий адабиётда эса у Алишер Навоийнинг «Лисон ут-тайр»ига илҳом берган. «Тазкират ул-авлиё» тасаввуф тарихи бўйича асосий манбалардан бири бўлиб қолмоқда. Атторнинг Нишопурдаги мақбараси зиёратгоҳ ва форс сўз санъатининг ёдгорликларидан биридир.

Давр: XII аср — XIII аср боши форс тасаввуф адабиёти

Мўғулларнинг Нишопурни вайрон қилиши, ривоятга кўра, шоир шунда ҳалок бўлган (1221)
Алишер Навоий «Мантиқ ут-тайр» таъсирида «Лисон ут-тайр»ни ёзади (1498)
Аттор мақбарасининг Нишопурда таъмири (1940)