Fayzulla Xo'jayev

Fayzulla Xo'jayev 1896-yilda Buxoroda, Buxoro amirligining eng badavlat savdogarlaridan biri Ubaydullaxo'ja Qosimxo'jayev oilasida tug'ilgan; tug'ilgan kuni manbalarda turlicha — 1-iyun yoki 1-iyul deb ko'rsatiladi. Otasi Moskva va Rossiyaning boshqa shaharlarida qorako'l teri savdosi bilan shug'ullangan. Fayzulla avval Buxoro madrasasida ikki yil o'qigan, 1907-yilda otasi uni Moskvaga olib ketgan va u yerda 1912-yilgacha yollangan o'qituvchilardan rus tili va dunyoviy fanlarni o'rgangan. 1912-yilda otasi vafot etgach, Buxoroga qaytib, katta meros egasi bo'lib qolgan.

1913-yildan jadidlar harakatida qatnashib, meros mablag'larini yangi usul maktablari ochishga va «Yosh buxoroliklar» faoliyatiga sarflagan; O'zbekiston milliy ensiklopediyasiga ko'ra, shu yili tashkilotning markaziy qo'mitasiga kirgan. 1917-yil aprelida amir Said Olimxon islohotlar haqida manifest e'lon qilgach, yosh buxoroliklar uni qo'llab-quvvatlab namoyishga chiqqan; namoyish tarqatib yuborilgach, Xo'jayev Buxorodan Kogonga (Yangi Buxoro) qochishga majbur bo'lgan. Abdurauf Fitrat bilan birga u harakatning so'l qanotiga boshchilik qilgan: ular dastlab konstitutsiyaviy monarxiya, keyinroq respublika tuzishni talab qilgan.

1918-yil martida Xo'jayev yosh buxoroliklar nomidan Turkiston o'lkasi Xalq Komissarlari Soveti raisi Fyodor Kolesov boshchiligidagi qurolli otryadning Buxoroga yurishida qatnashgan. Yurish muvaffaqiyatsiz tugagach, amir hukumati uni sirtdan o'limga hukm qilgan, o'zi esa Turkistonga, so'ng Moskvaga ketgan. 1920-yil yanvarida Toshkentda inqilobchi yosh buxoroliklar partiyasining Turkiston markaziy byurosiga rais bo'lgan, aprel–sentabr oylarida uning «Uchqun» gazetasiga muharrirlik qilgan va Buxorodagi yashirin guruhlar bilan aloqa o'rnatgan. Shu yili RKP(b) safiga kirgan.

1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qo'mondonligidagi Qizil Armiya Buxoroni egallagan, amir shaharni tark etgan va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e'lon qilingan. 14-sentabrda respublika hukumati — Xalq Nozirlari Kengashi tuzilib, 24 yoshli Xo'jayev uning raisi etib saylangan. U hukumatni to'rt yil boshqargan, bir vaqtda tashqi ishlar (1920–1922) va harbiy ishlar (1921–1924) noziri, Mehnat va mudofaa kengashining raisi bo'lgan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi uning Buxoroning mustaqil tashqi siyosat yuritishiga intilganini qayd etadi: shu yillarda Afg'oniston, Eron, Turkiya va boshqa davlatlar bilan diplomatik aloqalar o'rnatilgan, yoshlar o'qish uchun chet elga yuborilgan. 1922-yildan RKP(b) Markaziy Komitetining O'rta Osiyo byurosi a'zosi bo'lgan va shu yili Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.

1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanishdan so'ng Buxoro respublikasi tugatilib, O'zbekiston SSR tuzilgan. Xo'jayev 1924-yil oxirida uning Inqilobiy qo'mitasi — muvaqqat hukumat raisi bo'lgan, 1925-yil 17-fevralda O'zbekiston Sovetlarining I qurultoyi uni Xalq Komissarlari Sovetining raisi etib tasdiqlagan, 21-mayda esa u SSSR Markaziy Ijroiya Qo'mitasi raislaridan biri etib saylangan. Respublika hukumatini 1937-yilgacha boshqargan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi uni zamonaviy sanoat korxonalari qurilishining tashabbuskorlaridan biri deb ataydi, uning quloqlarni sinf sifatida tugatish siyosatini yoqlamaganini va g'o'zani yoppasiga ekish paxta yakkahokimligiga olib keladi, deb hisoblaganini yozadi. 1935-yilda Lenin ordeni bilan taqdirlangan. Xo'jayev tarix bilan ham shug'ullangan: Buxoro inqilobi haqidagi kitoblari 1926 va 1932-yillarda chiqqan.

1937-yil iyunida, O'zbekiston Kompartiyasining VII qurultoyidan so'ng, Xo'jayev barcha lavozimlaridan chetlatilib, partiyadan o'chirilgan va 9-iyulda hibsga olingan. 1938-yil 2–13-mart kunlari Moskvada SSSR Oliy sudining Harbiy kollegiyasi «antisovet o'ng-trotskiychi blok» ishini ko'rgan — bu Uchinchi Moskva jarayoni deb ataladi; Xo'jayev Nikolay Buxarin, Aleksey Rikov, Akmal Ikromov va boshqalar bilan birga 21 sudlanuvchidan biri bo'lgan. Unga O'zbekistonda sovet hokimiyatini ag'darishga qaratilgan fitnada qatnashish, xorijiy davlatlar foydasiga josuslik va «Milliy ittihod» tashkilotiga rahbarlik qilish ayblari qo'yilgan; sudlanuvchilarning aksariyati kabi u ham ayblarni tan olgan. 13-martda otishga hukm qilinib, 15-martda Moskva yaqinidagi «Kommunarka» poligonida otib tashlangan va o'sha yerda dafn etilgan. Oilasi ham qatag'onga uchragan: rafiqasi Malika va qizi Viloyat uzoq yillar surgunda bo'lgan.

1965-yil 6-martda SSSR Oliy sudining Harbiy kollegiyasi Xo'jayevga qo'yilgan ayblarni asossiz deb topib, uni to'liq oqlagan, partiyadagi a'zoligi ham tiklangan. 1988-yilda SSSR Oliy sudi Plenumi shu jarayonning qolgan sudlanuvchilarini oqlar ekan, ayblov faqat qonun qo'pol buzilib olingan ko'rsatmalarga tayanganini qayd etgan. 1967-yilda respublika rahbariyati uning xotirasini abadiylashtirish haqida qaror qabul qilgan; Buxoro pedagogika instituti (hozirgi Buxoro davlat universiteti) uning nomini olgan, sovet davrida Buxoro, Samarqand va Toshkentdagi ko'chalarga nomi berilgan. Tanlangan asarlari uch jildda rus (1970–1973) va o'zbek (1976–1980) tillarida nashr etilgan. Buxorodagi ota hovlisi 1991-yildan muzey sifatida ishlaydi; 1996-yilda O'zbekistonda tavalludining 100 yilligi nishonlanib, surati tushirilgan pochta markasi chiqarilgan.