Файзулла Хўжаев

Файзулла Хўжаев 1896-йилда Бухорода, Бухоро амирлигининг энг бадавлат савдогарларидан бири Убайдуллахўжа Қосимхўжаев оиласида туғилган; туғилган куни манбаларда турлича — 1-июн ёки 1-июл деб кўрсатилади. Отаси Москва ва Россиянинг бошқа шаҳарларида қоракўл тери савдоси билан шуғулланган. Файзулла аввал Бухоро мадрасасида икки йил ўқиган, 1907-йилда отаси уни Москвага олиб кетган ва у ерда 1912-йилгача ёлланган ўқитувчилардан рус тили ва дунёвий фанларни ўрганган. 1912-йилда отаси вафот этгач, Бухорога қайтиб, катта мерос эгаси бўлиб қолган.

1913-йилдан жадидлар ҳаракатида қатнашиб, мерос маблағларини янги усул мактаблари очишга ва «Ёш бухороликлар» фаолиятига сарфлаган; Ўзбекистон миллий энсиклопедиясига кўра, шу йили ташкилотнинг марказий қўмитасига кирган. 1917-йил апрелида амир Саид Олимхон ислоҳотлар ҳақида манифест эълон қилгач, ёш бухороликлар уни қўллаб-қувватлаб намойишга чиққан; намойиш тарқатиб юборилгач, Хўжаев Бухородан Когонга (Янги Бухоро) қочишга мажбур бўлган. Абдурауф Фитрат билан бирга у ҳаракатнинг сўл қанотига бошчилик қилган: улар дастлаб конституциявий монархия, кейинроқ республика тузишни талаб қилган.

1918-йил мартида Хўжаев ёш бухороликлар номидан Туркистон ўлкаси Халқ Комиссарлари Совети раиси Фёдор Колесов бошчилигидаги қуролли отряднинг Бухорога юришида қатнашган. Юриш муваффақиятсиз тугагач, амир ҳукумати уни сиртдан ўлимга ҳукм қилган, ўзи эса Туркистонга, сўнг Москвага кетган. 1920-йил январида Тошкентда инқилобчи ёш бухороликлар партиясининг Туркистон марказий бюросига раис бўлган, апрел–сентабр ойларида унинг «Учқун» газетасига муҳаррирлик қилган ва Бухородаги яширин гуруҳлар билан алоқа ўрнатган. Шу йили РКП(б) сафига кирган.

1920-йил 2-сентабрда Михаил Фрунзе қўмондонлигидаги Қизил Армия Бухорони эгаллаган, амир шаҳарни тарк этган ва Бухоро Халқ Совет Республикаси эълон қилинган. 14-сентабрда республика ҳукумати — Халқ Нозирлари Кенгаши тузилиб, 24 ёшли Хўжаев унинг раиси этиб сайланган. У ҳукуматни тўрт йил бошқарган, бир вақтда ташқи ишлар (1920–1922) ва ҳарбий ишлар (1921–1924) нозири, Меҳнат ва мудофаа кенгашининг раиси бўлган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси унинг Бухоронинг мустақил ташқи сиёсат юритишига интилганини қайд этади: шу йилларда Афғонистон, Эрон, Туркия ва бошқа давлатлар билан дипломатик алоқалар ўрнатилган, ёшлар ўқиш учун чет элга юборилган. 1922-йилдан РКП(б) Марказий Комитетининг Ўрта Осиё бюроси аъзоси бўлган ва шу йили Қизил Байроқ ордени билан тақдирланган.

1924-йилги миллий-ҳудудий чегараланишдан сўнг Бухоро республикаси тугатилиб, Ўзбекистон ССР тузилган. Хўжаев 1924-йил охирида унинг Инқилобий қўмитаси — муваққат ҳукумат раиси бўлган, 1925-йил 17-февралда Ўзбекистон Советларининг I қурултойи уни Халқ Комиссарлари Советининг раиси этиб тасдиқлаган, 21-майда эса у СССР Марказий Ижроия Қўмитаси раисларидан бири этиб сайланган. Республика ҳукуматини 1937-йилгача бошқарган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси уни замонавий саноат корхоналари қурилишининг ташаббускорларидан бири деб атайди, унинг қулоқларни синф сифатида тугатиш сиёсатини ёқламаганини ва ғўзани ёппасига экиш пахта яккаҳокимлигига олиб келади, деб ҳисоблаганини ёзади. 1935-йилда Ленин ордени билан тақдирланган. Хўжаев тарих билан ҳам шуғулланган: Бухоро инқилоби ҳақидаги китоблари 1926 ва 1932-йилларда чиққан.

1937-йил июнида, Ўзбекистон Компартиясининг VII қурултойидан сўнг, Хўжаев барча лавозимларидан четлатилиб, партиядан ўчирилган ва 9-июлда ҳибсга олинган. 1938-йил 2–13-март кунлари Москвада СССР Олий судининг Ҳарбий коллегияси «антисовет ўнг-тротскийчи блок» ишини кўрган — бу Учинчи Москва жараёни деб аталади; Хўжаев Николай Бухарин, Алексей Риков, Акмал Икромов ва бошқалар билан бирга 21 судланувчидан бири бўлган. Унга Ўзбекистонда совет ҳокимиятини ағдаришга қаратилган фитнада қатнашиш, хорижий давлатлар фойдасига жосуслик ва «Миллий иттиҳод» ташкилотига раҳбарлик қилиш айблари қўйилган; судланувчиларнинг аксарияти каби у ҳам айбларни тан олган. 13-мартда отишга ҳукм қилиниб, 15-мартда Москва яқинидаги «Коммунарка» полигонида отиб ташланган ва ўша ерда дафн этилган. Оиласи ҳам қатағонга учраган: рафиқаси Малика ва қизи Вилоят узоқ йиллар сургунда бўлган.

1965-йил 6-мартда СССР Олий судининг Ҳарбий коллегияси Хўжаевга қўйилган айбларни асоссиз деб топиб, уни тўлиқ оқлаган, партиядаги аъзолиги ҳам тикланган. 1988-йилда СССР Олий суди Пленуми шу жараённинг қолган судланувчиларини оқлар экан, айблов фақат қонун қўпол бузилиб олинган кўрсатмаларга таянганини қайд этган. 1967-йилда республика раҳбарияти унинг хотирасини абадийлаштириш ҳақида қарор қабул қилган; Бухоро педагогика институти (ҳозирги Бухоро давлат университети) унинг номини олган, совет даврида Бухоро, Самарқанд ва Тошкентдаги кўчаларга номи берилган. Танланган асарлари уч жилдда рус (1970–1973) ва ўзбек (1976–1980) тилларида нашр этилган. Бухородаги ота ҳовлиси 1991-йилдан музей сифатида ишлайди; 1996-йилда Ўзбекистонда таваллудининг 100 йиллиги нишонланиб, сурати туширилган почта маркаси чиқарилган.