
Feruz
Xiva xoni Muhammad Rahimxon II (1864–1910), Feruz taxallusi bilan ijod qilgan shoir va bastakor, Xorazm adabiyoti va kitobatining homiysi.
- Faoliyat:
- Siyosatchi, Yozuvchi, Kompozitor, Hukmdor, Shoir
- Haqiqiy ismi:
- Muhammad Rahimxon II
- Hayot yillari:
- 1845 — 1910
- Tug'ilgan joy:
- Xiva, Xorazm
- Otasi:
- Said Muhammadxon
- Farzandlar:
Biografiya
Muhammad Rahimxon II she'rlarida Feruz taxallusini ishlatgan; u Xiva xoni, shoir va bastakor bo'lgan, qo'ng'irotlar sulolasiga mansub. 1845-yilda Xivada dunyoga kelgan (inglizcha manbalarda taxminan 1847-yil deyiladi). Dastlab Xivadagi Arab Muhammadxon madrasasida o'qigan, davlat boshqaruvi va huquq ilmini Doiy, Yusufxo'ja oxun va boshqa ustozlardan o'rgangan. Shoir va tarixchi Ogahiy unga ustoz bo'lib, she'riyat sirlari, tarix va tarjima ilmidan dars bergan. Otasi Said Muhammadxon vafot etgach, 1864-yilda Feruz Xiva taxtiga chiqdi; Ogahiy shu munosabat bilan unga atab qasidalar yozgan.
1873-yilda Rossiya qo'shini K. P. fon Kaufman qo'mondonligida xonlikka bostirib kirib, poytaxtni egalladi. 12-avgustdagi Gandimiyon shartnomasi xonlikni Rossiya imperiyasiga qaram qilib qo'ydi. Feruz bunday og'ir sharoitda 1864-yildan 1910-yilgacha, deyarli ellik yil hukmronlik qildi. Inglizcha manbalarga ko'ra, bu davrda qullik va qul savdosi bekor qilingan.
Xon saroyida shoirlar, olimlar va san'at ahlini jamlagan: Ogahiy, Komil Xorazmiy, Tabibiy va boshqalar uning zamonida ijod qilgan. Kitob ishiga alohida mehr qo'ygan: devonlar tuzilishi, tarixnavislik va tarjimani qo'llab-quvvatlagan, Xorazmda tarjima maktabi vujudga kelgan. Uning buyrug'i bilan fors va arab tillaridagi kamyob tarixiy, adabiy va ilmiy kitoblar o'zbekchaga o'girilgan. Ogahiy va Bayoniy Xorazm tarixi bo'yicha asarlarini shu yillarda yaratgan; Komil Xorazmiy mumtoz maqomlarni yozib olish uchun nota tizimini o'ylab topgan. Xivada toshbosma bosmaxona ochilgan va unda «Majmuat ush-shuaro» tazkirasi, Alisher Navoiy asarlari hamda Xorazm shoirlari devonlari bosilgan. Feruz xorijdan noyob kitoblar keltirtirib, ularning ko'p nusxasini ko'chirtirgan va tarix hamda adabiyotga oid boy kutubxona to'plagan.
1871-yilda uning farmoni bilan Ko'hna Ark ro'parasida o'z nomini olgan ikki qavatli madrasa bunyod etildi. Uning bevosita boshchiligida o'ttizdan ortiq madrasa, masjid, minora va xonaqoh qurilgan. Feruz yerlarni sug'orish va bog'lar yaratishga ham e'tibor qaratgan: uning buyrug'i bilan Qo'ng'irot tumanida qazilgan katta ariq bugun «Xon ariq» nomi bilan yuritiladi.
Shoir sifatida Feruz mumtoz she'riyatning an'anaviy janrlarida lirik asarlar yozgan; ularning asosiy mavzusi ishq-muhabbat, sevgi va sadoqat. G'azallarining ko'pi o'z davrida sozanda va xonandalar ijrosida kuylangan. 1879-yilda she'rlarini «Devoni Feruz» nomi ostida tartibga keltirgan; 1900-yilda Muhammad Sharif bu devonni qayta ko'chirgan. Pahlavon Mahmudning 350 ta ruboiysini o'zi qo'lda ko'chirib, alohida kitob qilgan. Bastakor sifatida Shashmaqom kuylarini o'rgangan, saroyda maqom ansambli tashkil etgan va «Navo», «Dugoh», «Segoh» maqomlari asosida o'z kuylarini bastalagan.
Feruz 1910-yilda vafot etdi. Qabri Said Mahruyjon majmuasidagi Said Mohi Ruyi Jahon maqbarasidadir. Devonning qo'lyozma nusxalari O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 3442, 1119) saqlanadi.
Feruz 1910-yilda vafot etgach, xonlik taxtini o'g'li Asfandiyorxon egalladi.
Ta'lim
- Arab Muhammadxon madrasasi (Xiva)Madrasa · Xiva
Karyera
- Xiva xon saroyiXiva xoni · Xiva · 1864–1910
Hayot yo'li
- 1845Tug'ilgan
Xivada, qo'ng'irotlar sulolasida (inglizcha manbalarda — taxminan 1847).
- 1864Xiva taxtiga o'tirishi
Otasi Said Muhammadxon o'limidan keyin xon bo'ldi.
- 1871Madrasa qurilishi
Ko'hna Ark ro'parasida o'z nomli ikki qavatli madrasa.
- 1873Gandimiyon shartnomasi
12-avgust: xonlik Rossiyaga qaram bo'ldi.
- 1879«Devoni Feruz»
She'rlarini tartibga keltirgan.
- 1900Devonning qayta ko'chirilishi
Devonni Muhammad Sharif yangidan ko'chirgan.
- 1910Vafoti
Said Mohi Ruyi Jahon maqbarasida dafn etilgan.
Asarlar
- «Devoni Feruz» (1879)Devon
Lirik she'rlar to'plami, asosan ishq-muhabbat haqida.
- Pahlavon Mahmud ruboiylari (350 ta)Ko'chirma
Feruzning o'zi qo'lda ko'chirib, kitob holiga keltirgan.