
Биография
Муҳаммад Раҳимхон II шеърларида Феруз тахаллусини ишлатган; у Хива хони, шоир ва бастакор бўлган, қўнғиротлар сулоласига мансуб. 1845-йилда Хивада дунёга келган (инглизча манбаларда тахминан 1847-йил дейилади). Дастлаб Хивадаги Араб Муҳаммадхон мадрасасида ўқиган, давлат бошқаруви ва ҳуқуқ илмини Доий, Юсуфхўжа охун ва бошқа устозлардан ўрганган. Шоир ва тарихчи Огаҳий унга устоз бўлиб, шеърият сирлари, тарих ва таржима илмидан дарс берган. Отаси Саид Муҳаммадхон вафот этгач, 1864-йилда Феруз Хива тахтига чиқди; Огаҳий шу муносабат билан унга атаб қасидалар ёзган.
1873-йилда Россия қўшини К. П. фон Кауфман қўмондонлигида хонликка бостириб кириб, пойтахтни эгаллади. 12-августдаги Гандимиён шартномаси хонликни Россия империясига қарам қилиб қўйди. Феруз бундай оғир шароитда 1864-йилдан 1910-йилгача, деярли эллик йил ҳукмронлик қилди. Инглизча манбаларга кўра, бу даврда қуллик ва қул савдоси бекор қилинган.
Хон саройида шоирлар, олимлар ва санъат аҳлини жамлаган: Огаҳий, Комил Хоразмий, Табибий ва бошқалар унинг замонида ижод қилган. Китоб ишига алоҳида меҳр қўйган: девонлар тузилиши, тарихнавислик ва таржимани қўллаб-қувватлаган, Хоразмда таржима мактаби вужудга келган. Унинг буйруғи билан форс ва араб тилларидаги камёб тарихий, адабий ва илмий китоблар ўзбекчага ўгирилган. Огаҳий ва Баёний Хоразм тарихи бўйича асарларини шу йилларда яратган; Комил Хоразмий мумтоз мақомларни ёзиб олиш учун нота тизимини ўйлаб топган. Хивада тошбосма босмахона очилган ва унда «Мажмуат уш-шуаро» тазкираси, Алишер Навоий асарлари ҳамда Хоразм шоирлари девонлари босилган. Феруз хориждан ноёб китоблар келтиртириб, уларнинг кўп нусхасини кўчиртирган ва тарих ҳамда адабиётга оид бой кутубхона тўплаган.
1871-йилда унинг фармони билан Кўҳна Арк рўпарасида ўз номини олган икки қаватли мадраса бунёд этилди. Унинг бевосита бошчилигида ўттиздан ортиқ мадраса, масжид, минора ва хонақоҳ қурилган. Феруз ерларни суғориш ва боғлар яратишга ҳам эътибор қаратган: унинг буйруғи билан Қўнғирот туманида қазилган катта ариқ бугун «Хон ариқ» номи билан юритилади.
Шоир сифатида Феруз мумтоз шеъриятнинг анъанавий жанрларида лирик асарлар ёзган; уларнинг асосий мавзуси ишқ-муҳаббат, севги ва садоқат. Ғазалларининг кўпи ўз даврида созанда ва хонандалар ижросида куйланган. 1879-йилда шеърларини «Девони Феруз» номи остида тартибга келтирган; 1900-йилда Муҳаммад Шариф бу девонни қайта кўчирган. Паҳлавон Маҳмуднинг 350 та рубоийсини ўзи қўлда кўчириб, алоҳида китоб қилган. Бастакор сифатида Шашмақом куйларини ўрганган, саройда мақом ансамбли ташкил этган ва «Наво», «Дугоҳ», «Сегоҳ» мақомлари асосида ўз куйларини басталаган.
Феруз 1910-йилда вафот этди. Қабри Саид Маҳруйжон мажмуасидаги Саид Моҳи Руйи Жаҳон мақбарасидадир. Девоннинг қўлёзма нусхалари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида (инв. № 3442, 1119) сақланади.
Феруз 1910-йилда вафот этгач, хонлик тахтини ўғли Асфандиёрхон эгаллади.
Таълим
- Араб Муҳаммадхон мадрасаси (Хива)Мадраса · Хива
Карьера
- Хива хон саройиХива хони · Хива · 1864–1910
Ҳаёт йўли
- 1845Туғилган
Хивада, қўнғиротлар сулоласида (инглизча манбаларда — тахминан 1847).
- 1864Хива тахтига ўтириши
Отаси Саид Муҳаммадхон ўлимидан кейин хон бўлди.
- 1871Мадраса қурилиши
Кўҳна Арк рўпарасида ўз номли икки қаватли мадраса.
- 1873Гандимиён шартномаси
12-август: хонлик Россияга қарам бўлди.
- 1879«Девони Феруз»
Шеърларини тартибга келтирган.
- 1900Девоннинг қайта кўчирилиши
Девонни Муҳаммад Шариф янгидан кўчирган.
- 1910Вафоти
Саид Моҳи Руйи Жаҳон мақбарасида дафн этилган.
Асарлар
- «Девони Феруз» (1879)Девон
Лирик шеърлар тўплами, асосан ишқ-муҳаббат ҳақида.
- Паҳлавон Маҳмуд рубоийлари (350 та)Кўчирма
Ферузнинг ўзи қўлда кўчириб, китоб ҳолига келтирган.