Fuzuliy
Iroqda yashagan ozarbayjon-turkiy shoir (taxm. 1480–1556), turkiy, fors va arab tillarida ijod qilgan; «Layli va Majnun» dostoni va g'azallari bilan turkiy adabiyotning eng yirik lirik shoirlaridan biri.
Biografiya
Shoirning asl ismi Muhammad, otasining ismi Sulaymon; «Fuzuliy» — uning taxallusi. Bu so'z ham «o'zini aralashtiruvchi, ortiqcha gap qiluvchi», ham «yuksak, fazilatli» degan ma'no beradi. Fors devoniga yozgan so'zboshisida shoir taxallus tanlashda boshqa shoirlar bilan nomdosh bo'lib qolishdan qochganini, bu so'zni hech kim yoqtirmaydi deb o'ylab tanlaganini yozadi. Fuzuliy arab Iroqida, Oq Qo'yunlilar hukmronligi davrida tug'ilgan. Tug'ilgan joyi ko'pincha Karbalo deb hisoblanadi; Najaf, Hilla, Bag'dod va Kirkuk ham tilga olinadi. Tug'ilgan yili aniq emas: zamonaviy tadqiqotlar uni 1480-yillar atrofida deb ko'rsatadi, eski ma'lumotnomalarda 1494–1498-yillar uchraydi. U Oq Qo'yunlilar davrida Iroqda yashagan bayot urug'idagi turkmanlardan chiqqan; oilasi haqida ma'lumot kam, otasi Hilla muftiysi bo'lgan degan rivoyatning to'g'riligi noma'lum.
Fuzuliy arab va fors tillarini o'sha tillarda mukammal asar yozadigan darajada o'rgangan. O'z devonlarining so'zboshilarida u avval aqliy va naqliy fanlar, handasa va hikmat bilan, so'ngra tafsir va hadis bilan shug'ullanganini yozadi. 1508-yilda Safaviy shoh Ismoil I Bag'dodni egallaganda u allaqachon shuhrat topgan yosh shoir edi. Ma'lum bo'lgan ilk she'ri fors tilidagi qasida bo'lib, u Oq Qo'yunlilardan Alvand Mirzoga bag'ishlangan. Turkiy tildagi ma'lum ilk masnaviysi «Bang va Bada»ni esa Shoh Ismoilga bag'ishlagan.
Keyin uni Bag'dod noibi Ibrohimxon Mavsilluning homiyligiga olgan: shoir u bilan Karbalo va Najafda uchrashib, Bag'dodga borgan, unga qasidalar va bir tarkibband bag'ishlagan. Ibrohimxon 1527-yilda jiyani tomonidan o'ldirilgach, Fuzuliy homiysiz qoldi va, taxmin qilinishicha, Hillaga qaytdi. 1527–1534-yillar haqida deyarli ma'lumot yo'q.
1534-yilda Sulton Sulaymon Qonuniy Bag'dodni zabt etgach, Fuzuliy unga besh qasida taqdim etdi va Usmonli amaldorlariga ham qasidalar yozdi. Unga vaqf daromadidan kuniga to'qqiz aqcha maosh belgilandi; bu miqdorni oz deb bilgan shoir Nishonchi Jaloliyzoda Mustafo Chalabiga «Shikoyatnoma» nomli hajviy maktub yo'lladi, keyin maoshi to'lana boshlandi. Sultonning qo'shini bilan kelgan turk shoirlari Xayoliy va Yahyo bey bilan tanishib, ularning iltimosiga ko'ra 1535–1536-yillarda «Layli va Majnun» dostonini yozdi.
Fuzuliy uch tilda ijod qildi: ona tilida (ozarbayjon turkchasida), forscha va arabcha. Uning o'n besh atrofida nazmiy va nasriy asari bor. Turkiy devoni, «Layli va Majnun», «Hadiqat as-su'ado», forscha devoni va «Haft jom» bularning eng mashhurlaridir. U Tabriz, Anado'li va Hindistonni ko'rishni orzu qilsa-da, umr bo'yi Iroqdan chiqmagan; hayoti Karbalo, Hilla, Najaf va Bag'dodda o'tgan. Mashhur g'azallari va «Layli va Majnun»da ilohiy va inson ishqi bir-biriga qo'shiladi.
Fuzuliy 1556-yilda (hijriy 963) Bag'dod va uning atrofini qamragan o'lat vabosi paytida vafot etgan; eng ishonchli rivoyatga ko'ra, Karbaloda. O'g'li Fazliy ham shoir bo'lgan. Fuzuliyning she'rlariga XVI asrdan boshlab son-sanoqsiz nazira yozilgan; uning asarlari Turkiya, Ozarbayjon va Eronda, shuningdek Toshkent va Buxoroda ham bir necha marta nashr etilgan, ozarbayjonlik bastakor Uzeyir Hojibeyov 1908-yilda «Leyli va Majnun» operasini uning dostoni asosida yaratgan.
Hayot yo'li
- taxm. 1480Tug'ilishi
Arab Iroqida, ehtimol Karbaloda tug'ilgan; aniq yili noma'lum, 1480-yillar atrofi deb hisoblanadi.
- 1508Shoh Ismoil Bag'dodda
Safaviylar Bag'dodni egalladi; Fuzuliy shu paytda allaqachon tanilgan yosh shoir edi. «Bang va Bada» masnaviysini Shoh Ismoilga bag'ishladi.
- 1510-yillardan 1527-gachaIbrohimxon Mavsilluning homiyligida
Bag'dod noibi Ibrohimxon Mavsilluga qasidalar va tarkibband bag'ishladi; homiysi 1527-yilda o'ldirilgach, Hillaga qaytgan bo'lsa kerak.
- 1527–1534Noma'lum yillar
Bu davrda uning qayerda va qanday yashagani haqida ma'lumot yo'q.
- 1534Sulton Sulaymon Qonuniy Bag'dodda
Sultonga besh qasida taqdim etgan; unga vaqf daromadidan kuniga to'qqiz aqcha maosh belgilangan.
- 1535–1536«Layli va Majnun»
Sulton qo'shini bilan kelgan turk shoirlarining iltimosiga ko'ra dostonni bir yil ichida tugatgan.
- 1546-yilgacha«Hadiqat as-su'ado»
Karbalo shahidlari haqidagi turkiy nasriy asar; uning eng qadimgi nusxasi 1546-yilga oid.
- 1556Vafoti
Bag'dod va uning atrofidagi o'lat vabosi paytida, ishonchliroq rivoyatga ko'ra, Karbaloda vafot etgan.
Asarlar
- «Turkiy devon»She'rlar to'plami
Ona tilidagi eng katta to'plami: tavhid, na't, qasida, g'azal, musammat, qit'a va ruboiylar. G'azallari shoirga asosiy shuhrat keltirgan; «Saba», «Su», «Gul», «Xanjar» radifli na'tlari va Bag'dod zabtiga bag'ishlangan qasidasi alohida ajralib turadi.
- «Layli va Majnun» (1536)Doston (masnaviy)
Nizomiy Ganjaviy va boshqalar qayta ishlagan mavzuning turkiy talqini: Fuzuliyda sevishganlar jannatda topishadi, qabrlari ziyoratgohga aylanadi. Turkiy masnaviylarning eng go'zallaridan biri sanaladi.
- «Bang va Bada»Masnaviy
Taxminan to'rt yuz qirq baytlik hajviy-majoziy asar: bang va may o'zaro bahslashadi, may ustun chiqadi. Shoh Ismoilga bag'ishlangan.
- «Hadiqat as-su'ado»Nasriy maqtal
Husayn Voiz Koshifiyning fors tilidagi «Ravzat ash-shuhado» asari asosida Karbalo voqeasi turkiy tilda bayon qilingan; ba'zi she'riy parchalar ham bor.
- «Shikoyatnoma»Nasriy maktub
Nishonchi Jaloliyzoda Mustafo Chalabiga yo'llangan, maoshning oz va kechikkanidan shikoyat qiluvchi she'riy maktub.
- «Fors devoni»She'rlar to'plami
Qasida, g'azal, ruboiy va qit'alardan iborat; hajmi turkiy devondan katta. Shoirning forscha ijodi Hofiz va Jomiy ta'sirida ekani seziladi.
- «Haft jom» («Yetti jom»)Masnaviy
Uch yuz yigirma yetti baytlik, tasavvufiy ruhdagi asar: shoir nay, daf, chang, ud, tanbur, qonun va mutrib bilan bahslashadi. «Soqiynoma» nomi bilan ham tanilgan.
- «Sihhat va maraz» («Salomatlik va kasallik»)Masnaviy
Ruh va tan munosabati timsollar orqali tasvirlangan majoziy asar; shoirning qadimgi tibdan xabardorligini ko'rsatadi. «Husn va ishq» nomi bilan ham ataladi.
- «Rind va zohid»Nasriy asar
Zohid ota va rind o'g'il o'rtasidagi bahsga qurilgan tasavvufiy asar: rind shoirning dilini, zohid uning fikrini ifodalaydi.
- «Anis ul-qalb» («Qalb do'sti»)Qasida
Bir yuz o'ttiz to'rt baytlik fors qasidasi; Xoqoniy Shirvoniyning qasidasiga nazira bo'lib, hukmdorga pand-nasihat ruhida yozilgan.
- «Matla' ul-e'tiqod» («E'tiqod boshlanmasi»)Nasriy risola
Arab tilida yozilgan kalom va falsafa risolasi: koinotning boshlanishi va inson mohiyati, Yunon va musulmon faylasuflari qarashlari bayon etiladi.
Meros
Fuzuliy ozarbayjon va usmonli adabiyotining eng nufuzli shoirlaridan biri. Uning g'azallariga XVI asrdan beri nazira bitilgan, asarlari Turkiya, Ozarbayjon, Eron, Hindiston va Markaziy Osiyoda ko'chirilgan va nashr etilgan; chig'atoy adabiyotida ham keyingi shoirlar undan o'rgangan. Uning she'rlari turk klassik musiqasida yuzdan ortiq kuyga solingan. Ozarbayjon adabiyoti uni asosiy klassiklaridan biri sifatida e'zozlaydi; turkiy she'riyatda esa u sodda, samimiy tilni fors va arab adabiy an'anasi bilan uyg'unlashtirgan shoir sifatida tan olingan. Ba'zi manbalarda u usmonli yoki turk shoiri deb ham ataladi; Ensiklopediya Britannika uni turk shoiri, Ensiklopediya Iranika esa ozarbayjon turkchasining eng yirik lirik shoiri deb yozadi.
Davr: XVI asr, Oq Qo'yunlilar, Safaviylar va Usmonlilar davri- Uzeyir Hojibeyov «Leyli va Majnun» operasini yaratdi (1908)
- SSSRda shoirga bag'ishlangan pochta markasi chiqdi (1958)
- Jahangir Jahangirov «Fuzuliy kantatasi»ni yaratdi (1959)
- Shoir tavalludining 500 yilligi Ozarbayjon va Turkiyada nishonlandi (1994)