Фузулий
Ироқда яшаган озарбайжон-туркий шоир (тахм. 1480–1556), туркий, форс ва араб тилларида ижод қилган; «Лайли ва Мажнун» достони ва ғазаллари билан туркий адабиётнинг энг йирик лирик шоирларидан бири.
Биография
Шоирнинг асл исми Муҳаммад, отасининг исми Сулаймон; «Фузулий» — унинг тахаллуси. Бу сўз ҳам «ўзини аралаштирувчи, ортиқча гап қилувчи», ҳам «юксак, фазилатли» деган маъно беради. Форс девонига ёзган сўзбошисида шоир тахаллус танлашда бошқа шоирлар билан номдош бўлиб қолишдан қочганини, бу сўзни ҳеч ким ёқтирмайди деб ўйлаб танлаганини ёзади. Фузулий араб Ироқида, Оқ Қўюнлилар ҳукмронлиги даврида туғилган. Туғилган жойи кўпинча Карбало деб ҳисобланади; Нажаф, Ҳилла, Бағдод ва Киркук ҳам тилга олинади. Туғилган йили аниқ эмас: замонавий тадқиқотлар уни 1480-йиллар атрофида деб кўрсатади, эски маълумотномаларда 1494–1498-йиллар учрайди. У Оқ Қўюнлилар даврида Ироқда яшаган баёт уруғидаги туркманлардан чиққан; оиласи ҳақида маълумот кам, отаси Ҳилла муфтийси бўлган деган ривоятнинг тўғрилиги номаълум.
Фузулий араб ва форс тилларини ўша тилларда мукаммал асар ёзадиган даражада ўрганган. Ўз девонларининг сўзбошиларида у аввал ақлий ва нақлий фанлар, ҳандаса ва ҳикмат билан, сўнгра тафсир ва ҳадис билан шуғулланганини ёзади. 1508-йилда Сафавий шоҳ Исмоил I Бағдодни эгаллаганда у аллақачон шуҳрат топган ёш шоир эди. Маълум бўлган илк шеъри форс тилидаги қасида бўлиб, у Оқ Қўюнлилардан Алванд Мирзога бағишланган. Туркий тилдаги маълум илк маснавийси «Банг ва Бада»ни эса Шоҳ Исмоилга бағишлаган.
Кейин уни Бағдод ноиби Иброҳимхон Мавсиллунинг ҳомийлигига олган: шоир у билан Карбало ва Нажафда учрашиб, Бағдодга борган, унга қасидалар ва бир таркиббанд бағишлаган. Иброҳимхон 1527-йилда жияни томонидан ўлдирилгач, Фузулий ҳомийсиз қолди ва, тахмин қилинишича, Ҳиллага қайтди. 1527–1534-йиллар ҳақида деярли маълумот йўқ.
1534-йилда Султон Сулаймон Қонуний Бағдодни забт этгач, Фузулий унга беш қасида тақдим этди ва Усмонли амалдорларига ҳам қасидалар ёзди. Унга вақф даромадидан кунига тўққиз ақча маош белгиланди; бу миқдорни оз деб билган шоир Нишончи Жалолийзода Мустафо Чалабига «Шикоятнома» номли ҳажвий мактуб йўллади, кейин маоши тўлана бошланди. Султоннинг қўшини билан келган турк шоирлари Хаёлий ва Яҳё бей билан танишиб, уларнинг илтимосига кўра 1535–1536-йилларда «Лайли ва Мажнун» достонини ёзди.
Фузулий уч тилда ижод қилди: она тилида (озарбайжон туркчасида), форсча ва арабча. Унинг ўн беш атрофида назмий ва насрий асари бор. Туркий девони, «Лайли ва Мажнун», «Ҳадиқат ас-суъадо», форсча девони ва «Ҳафт жом» буларнинг энг машҳурларидир. У Табриз, Анадўли ва Ҳиндистонни кўришни орзу қилса-да, умр бўйи Ироқдан чиқмаган; ҳаёти Карбало, Ҳилла, Нажаф ва Бағдодда ўтган. Машҳур ғазаллари ва «Лайли ва Мажнун»да илоҳий ва инсон ишқи бир-бирига қўшилади.
Фузулий 1556-йилда (ҳижрий 963) Бағдод ва унинг атрофини қамраган ўлат вабоси пайтида вафот этган; энг ишончли ривоятга кўра, Карбалода. Ўғли Фазлий ҳам шоир бўлган. Фузулийнинг шеърларига XVI асрдан бошлаб сон-саноқсиз назира ёзилган; унинг асарлари Туркия, Озарбайжон ва Эронда, шунингдек Тошкент ва Бухорода ҳам бир неча марта нашр этилган, озарбайжонлик бастакор Узейир Ҳожибеёв 1908-йилда «Лейли ва Мажнун» операсини унинг достони асосида яратган.
Ҳаёт йўли
- тахм. 1480Туғилиши
Араб Ироқида, эҳтимол Карбалода туғилган; аниқ йили номаълум, 1480-йиллар атрофи деб ҳисобланади.
- 1508Шоҳ Исмоил Бағдодда
Сафавийлар Бағдодни эгаллади; Фузулий шу пайтда аллақачон танилган ёш шоир эди. «Банг ва Бада» маснавийсини Шоҳ Исмоилга бағишлади.
- 1510-йиллардан 1527-гачаИброҳимхон Мавсиллунинг ҳомийлигида
Бағдод ноиби Иброҳимхон Мавсиллуга қасидалар ва таркиббанд бағишлади; ҳомийси 1527-йилда ўлдирилгач, Ҳиллага қайтган бўлса керак.
- 1527–1534Номаълум йиллар
Бу даврда унинг қаерда ва қандай яшагани ҳақида маълумот йўқ.
- 1534Султон Сулаймон Қонуний Бағдодда
Султонга беш қасида тақдим этган; унга вақф даромадидан кунига тўққиз ақча маош белгиланган.
- 1535–1536«Лайли ва Мажнун»
Султон қўшини билан келган турк шоирларининг илтимосига кўра достонни бир йил ичида тугатган.
- 1546-йилгача«Ҳадиқат ас-суъадо»
Карбало шаҳидлари ҳақидаги туркий насрий асар; унинг энг қадимги нусхаси 1546-йилга оид.
- 1556Вафоти
Бағдод ва унинг атрофидаги ўлат вабоси пайтида, ишончлироқ ривоятга кўра, Карбалода вафот этган.
Асарлар
- «Туркий девон»Шеърлар тўплами
Она тилидаги энг катта тўплами: тавҳид, наът, қасида, ғазал, мусаммат, қитъа ва рубоийлар. Ғазаллари шоирга асосий шуҳрат келтирган; «Саба», «Су», «Гул», «Ханжар» радифли наътлари ва Бағдод забтига бағишланган қасидаси алоҳида ажралиб туради.
- «Лайли ва Мажнун» (1536)Достон (маснавий)
Низомий Ганжавий ва бошқалар қайта ишлаган мавзунинг туркий талқини: Фузулийда севишганлар жаннатда топишади, қабрлари зиёратгоҳга айланади. Туркий маснавийларнинг энг гўзалларидан бири саналади.
- «Банг ва Бада»Маснавий
Тахминан тўрт юз қирқ байтлик ҳажвий-мажозий асар: банг ва май ўзаро баҳслашади, май устун чиқади. Шоҳ Исмоилга бағишланган.
- «Ҳадиқат ас-суъадо»Насрий мақтал
Ҳусайн Воиз Кошифийнинг форс тилидаги «Равзат аш-шуҳадо» асари асосида Карбало воқеаси туркий тилда баён қилинган; баъзи шеърий парчалар ҳам бор.
- «Шикоятнома»Насрий мактуб
Нишончи Жалолийзода Мустафо Чалабига йўлланган, маошнинг оз ва кечикканидан шикоят қилувчи шеърий мактуб.
- «Форс девони»Шеърлар тўплами
Қасида, ғазал, рубоий ва қитъалардан иборат; ҳажми туркий девондан катта. Шоирнинг форсча ижоди Ҳофиз ва Жомий таъсирида экани сезилади.
- «Ҳафт жом» («Етти жом»)Маснавий
Уч юз йигирма етти байтлик, тасаввуфий руҳдаги асар: шоир най, даф, чанг, уд, танбур, қонун ва мутриб билан баҳслашади. «Соқийнома» номи билан ҳам танилган.
- «Сиҳҳат ва мараз» («Саломатлик ва касаллик»)Маснавий
Руҳ ва тан муносабати тимсоллар орқали тасвирланган мажозий асар; шоирнинг қадимги тибдан хабардорлигини кўрсатади. «Ҳусн ва ишқ» номи билан ҳам аталади.
- «Ринд ва зоҳид»Насрий асар
Зоҳид ота ва ринд ўғил ўртасидаги баҳсга қурилган тасаввуфий асар: ринд шоирнинг дилини, зоҳид унинг фикрини ифодалайди.
- «Анис ул-қалб» («Қалб дўсти»)Қасида
Бир юз ўттиз тўрт байтлик форс қасидаси; Хоқоний Ширвонийнинг қасидасига назира бўлиб, ҳукмдорга панд-насиҳат руҳида ёзилган.
- «Матла' ул-эътиқод» («Эътиқод бошланмаси»)Насрий рисола
Араб тилида ёзилган калом ва фалсафа рисоласи: коинотнинг бошланиши ва инсон моҳияти, Юнон ва мусулмон файласуфлари қарашлари баён этилади.
Мерос
Фузулий озарбайжон ва усмонли адабиётининг энг нуфузли шоирларидан бири. Унинг ғазалларига XVI асрдан бери назира битилган, асарлари Туркия, Озарбайжон, Эрон, Ҳиндистон ва Марказий Осиёда кўчирилган ва нашр этилган; чиғатой адабиётида ҳам кейинги шоирлар ундан ўрганган. Унинг шеърлари турк классик мусиқасида юздан ортиқ куйга солинган. Озарбайжон адабиёти уни асосий классикларидан бири сифатида эъзозлайди; туркий шеъриятда эса у содда, самимий тилни форс ва араб адабий анъанаси билан уйғунлаштирган шоир сифатида тан олинган. Баъзи манбаларда у усмонли ёки турк шоири деб ҳам аталади; Энсиклопедия Британника уни турк шоири, Энсиклопедия Ираника эса озарбайжон туркчасининг энг йирик лирик шоири деб ёзади.
Давр: XVI аср, Оқ Қўюнлилар, Сафавийлар ва Усмонлилар даври- Узейир Ҳожибеёв «Лейли ва Мажнун» операсини яратди (1908)
- СССРда шоирга бағишланган почта маркаси чиқди (1958)
- Жаҳангир Жаҳангиров «Фузулий кантатаси»ни яратди (1959)
- Шоир таваллудининг 500 йиллиги Озарбайжон ва Туркияда нишонланди (1994)