Haziniy Xo'qandiy

Qo'qon adabiy muhitining so'fiy shoiri va Qodiriya tariqati shayxi; xalq orasida «Haziniy to'ra» va «Eshonbuva» nomi bilan e'zozlangan, «Bayozi Haziniy» devoni muallifi.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Yozuvchi, Shoir
Haqiqiy ismi:: Ziyovuddinxon Haziniy to'ra
Taxallusi:: Haziniy to'ra, Eshonbuva, Murshidi Farg'ona
Tug'ilgan:: 1867 — 1923
Tug'ilgan joy:: Uchko'prik tumani, Farg'ona
Otasi:: Doniyolxon (Katta xo'ja)

Biografiya

Ziyovuddinxon Haziniy to'ra, adabiyotda Haziniy Xo'qandiy nomi bilan tanilgan shoir 1867-yilda Qo'qon yaqinidagi Katta Kenagas qishlog'ida (hozirgi Farg'ona viloyati Uchko'prik tumani) tug'ilgan. Otasi Doniyolxon, xalq orasida Katta xo'ja deb ataladi.

U Qo'qondagi Jome' madrasasida o'qib, Qur'on, tafsir, hadis, fiqh, kalom va adabiyot ilmlarini o'zlashtirgan, tasavvuf ta'limoti bilan izchil shug'ullangan. Taxminan o'ttiz yoshida murshididan irshod — tariqat yo'lida rahnamolik qilish uchun ruxsat — olgan va Qodiriya tariqatining shayxi sifatida tan olingan. Xalq uni «Haziniy to'ra» va «Eshonbuva» deb atagan, Farg'ona vodiysida «Murshidi Farg'ona» nomi bilan ham tanilgan.

Shayx dehqonchilik bilan kun ko'rgan, bog'lar yaratgan, bino qurdirgan. Shu bilan birga she'r yozgan: g'azal, murabba', muxammas va musaddas janrlaridagi she'rlari taxminan to'rt ming misrani tashkil etadi. Asarlarida tasavvufiy mazmun bilan bir qatorda poklik, odamiylik, saxovat kabi axloqiy fazilatlar ulug'lanadi.

Haziniyning she'rlari XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida ko'chirilgan ko'plab bayoz va majmualardan joy olgan. 1910—1915-yillarda Toshkentdagi bir necha bosmaxonada «Bayozi Haziniy» to'plami qayta-qayta nashr etilgan; uning g'azallaridan o'ndan ortig'iga boshqa shoirlar muxammas bog'lagan, nazira yozgan.

Haziniy 1923-yilda, 56 yoshida vafot etgan va o'z qishlog'ida dafn qilingan. Qabri ustidagi maqbara va atrofdagi inshootlar me'moriy yodgorlik sifatida davlat himoyasiga olingan. Diniy-tasavvufiy ruhi sababli uning merosi mustaqillikkacha deyarli o'rganilmagan; 1992-yildan boshlab shoir tavalludining yubileylari viloyat miqyosida nishonlanadi, Kenagasda uning uy-muzeyi bor.

Ta'lim

Qo'qon Jome' madrasasi
Madrasa · Qo'qon

Hayot yo'li

1867
Tug'ilishi
Qo'qon yaqinidagi Katta Kenagas qishlog'ida tug'ilgan.
Yoshlik yillari
Qo'qon Jome' madrasasida o'qishi
Qur'on, tafsir, hadis, fiqh, kalom va adabiyot ilmlarini o'rgangan.
taxminan 1897
Irshod olishi
O'ttiz yoshlarida murshididan tariqatda rahnamolik qilish uchun ruxsat olgan; Qodiriya tariqatining shayxi sifatida tan olingan.
1904
Shayx va shoir sifatida shuhrat topishi
Shu davrdan boshlab Farg'ona vodiysida shayx va shoir sifatida mashhur bo'lgan.
1910–1915
«Bayozi Haziniy»ning nashr etilishi
Shoirning she'rlar to'plami Toshkent bosmaxonalarida bir necha marta chop etilgan.
1923
Vafoti
56 yoshida vafot etgan va o'z qishlog'ida dafn qilingan.
1992
Yubileylarning nishonlana boshlashi va she'rlar to'plamining chiqishi
Shoir tavalludining yubileylari viloyat miqyosida nishonlana boshlangan; Toshkentda «Tasadduq, yo Rasululloh» to'plami nashr etilgan.
1999
«Devon»ning nashri
Shoir she'rlari Toshkentda «Devon» nomi bilan chop etilgan.

Asarlar

«Bayozi Haziniy» (1910)
She'rlar to'plami
Toshkent bosmaxonalarida bir necha bor chop etilgan to'plam; toshbosma nusxalari O'zbekiston Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi.
«Tasadduq, yo Rasululloh» (1992)
She'rlar to'plami
Shoir she'rlarining Toshkentda nashr etilgan zamonaviy to'plami.
«Devon» (1999)
She'rlar to'plami
Haziniy she'rlarining Toshkentda chop etilgan devoni.

Meros

Haziniy tasavvufiy she'riyatning Farg'ona vodiysidagi vakillaridan biri; she'rlari qo'lyozma bayozlar orqali keng tarqalgan, g'azallariga boshqa shoirlar muxammas bog'lagan. Mustaqillikkacha merosi diniy mazmuni tufayli deyarli o'rganilmagan edi. Qishlog'ida uning qabri ziyoratgoh va me'moriy yodgorlik, shuningdek uy-muzey mavjud.

Davr: Qo'qon adabiy muhiti, XIX asr oxiri – XX asr boshi

«Bayozi Haziniy» Toshkentda chop etildi (1910)
Shoir yubileylari viloyat miqyosida nishonlana boshlandi (1992)
«Devon» nashr etildi (1999)