Ҳазиний Хўқандий

Name: Девон
Author: Ҳазиний Хўқандий

Қўқон адабий муҳитининг сўфий шоири ва Қодирия тариқати шайхи; халқ орасида «Ҳазиний тўра» ва «Эшонбува» номи билан эъзозланган, «Баёзи Ҳазиний» девони муаллифи.

Маълумот:

Фаолият:: Ёзувчи, Шоир
Ҳақиқий исми:: Зиёвуддинхон Ҳазиний тўра
Тахаллуси:: Ҳазиний тўра, Эшонбува, Муршиди Фарғона
Туғилган:: 1867 — 1923
Туғилган жой:: Учкўприк тумани, Фарғона
Отаси:: Дониёлхон (Катта хўжа)

Биография

Зиёвуддинхон Ҳазиний тўра, адабиётда Ҳазиний Хўқандий номи билан танилган шоир 1867-йилда Қўқон яқинидаги Катта Кенагас қишлоғида (ҳозирги Фарғона вилояти Учкўприк тумани) туғилган. Отаси Дониёлхон, халқ орасида Катта хўжа деб аталади.

У Қўқондаги Жоме' мадрасасида ўқиб, Қуръон, тафсир, ҳадис, фиқҳ, калом ва адабиёт илмларини ўзлаштирган, тасаввуф таълимоти билан изчил шуғулланган. Тахминан ўттиз ёшида муршидидан иршод — тариқат йўлида раҳнамолик қилиш учун рухсат — олган ва Қодирия тариқатининг шайхи сифатида тан олинган. Халқ уни «Ҳазиний тўра» ва «Эшонбува» деб атаган, Фарғона водийсида «Муршиди Фарғона» номи билан ҳам танилган.

Шайх деҳқончилик билан кун кўрган, боғлар яратган, бино қурдирган. Шу билан бирга шеър ёзган: ғазал, мурабба', мухаммас ва мусаддас жанрларидаги шеърлари тахминан тўрт минг мисрани ташкил этади. Асарларида тасаввуфий мазмун билан бир қаторда поклик, одамийлик, саховат каби ахлоқий фазилатлар улуғланади.

Ҳазинийнинг шеърлари XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX аср бошларида кўчирилган кўплаб баёз ва мажмуалардан жой олган. 1910—1915-йилларда Тошкентдаги бир неча босмахонада «Баёзи Ҳазиний» тўплами қайта-қайта нашр этилган; унинг ғазалларидан ўндан ортиғига бошқа шоирлар мухаммас боғлаган, назира ёзган.

Ҳазиний 1923-йилда, 56 ёшида вафот этган ва ўз қишлоғида дафн қилинган. Қабри устидаги мақбара ва атрофдаги иншоотлар меъморий ёдгорлик сифатида давлат ҳимоясига олинган. Диний-тасаввуфий руҳи сабабли унинг мероси мустақилликкача деярли ўрганилмаган; 1992-йилдан бошлаб шоир таваллудининг юбилейлари вилоят миқёсида нишонланади, Кенагасда унинг уй-музейи бор.

Таълим

Қўқон Жоме' мадрасаси
Мадраса · Қўқон

Ҳаёт йўли

1867
Туғилиши
Қўқон яқинидаги Катта Кенагас қишлоғида туғилган.
Ёшлик йиллари
Қўқон Жоме' мадрасасида ўқиши
Қуръон, тафсир, ҳадис, фиқҳ, калом ва адабиёт илмларини ўрганган.
тахминан 1897
Иршод олиши
Ўттиз ёшларида муршидидан тариқатда раҳнамолик қилиш учун рухсат олган; Қодирия тариқатининг шайхи сифатида тан олинган.
1904
Шайх ва шоир сифатида шуҳрат топиши
Шу даврдан бошлаб Фарғона водийсида шайх ва шоир сифатида машҳур бўлган.
1910–1915
«Баёзи Ҳазиний»нинг нашр этилиши
Шоирнинг шеърлар тўплами Тошкент босмахоналарида бир неча марта чоп этилган.
1923
Вафоти
56 ёшида вафот этган ва ўз қишлоғида дафн қилинган.
1992
Юбилейларнинг нишонлана бошлаши ва шеърлар тўпламининг чиқиши
Шоир таваллудининг юбилейлари вилоят миқёсида нишонлана бошланган; Тошкентда «Тасаддуқ, ё Расулуллоҳ» тўплами нашр этилган.
1999
«Девон»нинг нашри
Шоир шеърлари Тошкентда «Девон» номи билан чоп этилган.

Асарлар

«Баёзи Ҳазиний» (1910)
Шеърлар тўплами
Тошкент босмахоналарида бир неча бор чоп этилган тўплам; тошбосма нусхалари Ўзбекистон Фанлар академиясининг Шарқшунослик институтида сақланади.
«Тасаддуқ, ё Расулуллоҳ» (1992)
Шеърлар тўплами
Шоир шеърларининг Тошкентда нашр этилган замонавий тўплами.
«Девон» (1999)
Шеърлар тўплами
Ҳазиний шеърларининг Тошкентда чоп этилган девони.

Мерос

Ҳазиний тасаввуфий шеъриятнинг Фарғона водийсидаги вакилларидан бири; шеърлари қўлёзма баёзлар орқали кенг тарқалган, ғазалларига бошқа шоирлар мухаммас боғлаган. Мустақилликкача мероси диний мазмуни туфайли деярли ўрганилмаган эди. Қишлоғида унинг қабри зиёратгоҳ ва меъморий ёдгорлик, шунингдек уй-музей мавжуд.

Давр: Қўқон адабий муҳити, XIX аср охири – XX аср боши

«Баёзи Ҳазиний» Тошкентда чоп этилди (1910)
Шоир юбилейлари вилоят миқёсида нишонлана бошланди (1992)
«Девон» нашр этилди (1999)