Biografiya
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yil 20-iyulda forsiy kelib chiqishli oilada Buxoroda tug'ilgan. Rivoyatga ko'ra, u yetti yoshida Qur'onni, o'n yoshida esa minglab hadisni yodlagan.
O'n olti yoshida Makka, Madina, Bag'dod, Damashq, Basra, Nishopur va Misr kabi islom ilmi markazlariga safar qildi, u yerda ming sakkiz yuzdan ortiq ustozdan ta'lim oldi va payg'ambar Muhammad haqidagi rivoyatlarni yozib bordi.
Eshitgan taxminan ikki yuz ming hadis orasidan o'n olti yil davomida ravi zanjirini qat'iy tekshirish orqali eng ishonchlilarini tanlab oldi. Shunday qilib mavzular bo'yicha tuzilgan birinchi asar — sunniylar orasida Qur'ondan keyingi eng ishonchli kitob hisoblangan «Sahihi Buxoriy» (7275 hadis, takrorlari bilan) vujudga keldi.
«Sahih»dan tashqari, al-Buxoriy axloq haqidagi «Al-adab al-mufrad» va hadis roviylari haqidagi «At-tarixi al-kabir» asarlarini yozgan. Diniy bahslar tufayli u bir necha marta Buxorodan chiqib ketishga majbur bo'lgan va so'nggi yillarini surgunda o'tkazgan.
870-yil 1-sentabrda Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog'ida vafot etgan va o'sha yerda dafn etilgan. 1998-yilda uning qabri ustiga masjid, kutubxona va madrasadan iborat memorial majmua qurilgan.
Asarlar
- «Sahihi Buxoriy»Hadislar to'plami
Asosiy asari — o'n olti yil davomida eshitilgan taxminan ikki yuz ming hadis orasidan tanlangan 7275 hadisdan (takrorlari bilan) iborat to'plam; sunniylar orasida Qur'ondan keyingi eng ishonchli kitob hisoblanadi.
- «Al-adab al-mufrad»Hadislar to'plami
Axloq va munosib xulq haqidagi hadislar.
- «At-tarixi al-kabir»Biografik to'plam
Hadis roviylarining tarjimai hollari to'plami.
- «Xalq af'al al-'ibod»Ilohiyot asari
O'z davrida bahsli bo'lgan — inson amallarining yaratilganligi haqidagi masala.
Hayot yo'li
- 810Tug'ilishi
Buxoroda hadisshunos Ismoil ibn Ibrohim oilasida tug'ilgan; u yosh bo'lganida otasi vafot etgan.
- 826Sayohatning boshlanishi
O'n olti yoshida onasi va akasi bilan hajga borgan va bir necha yil Hijozda qolib, Makka va Madina ustozlaridan hadis yozib olishni boshlagan.
- 828Ishoq ibn Rohavayh oldida ta'lim
Nishopurda taniqli hadisshunos Ishoq ibn Rohavayh oldida o'qigan; rivoyatga ko'ra, aynan u birinchi bo'lib faqat ishonchli hadislardan iborat to'plam tuzishni maslahat bergan.
- 833Bag'dod va Basra
Davrining yirik hadisshunoslaridan, jumladan Ahmad ibn Hanbaldan ta'lim olgan; Ali ibn al-Madiniy uning isnod tanqidi bo'yicha asosiy ustoziga aylangan.
- 846«Sahihi Buxoriy»ning yakunlanishi
O'n olti yillik tanlov ishidan so'ng asosiy asarini — isnodning qat'iy ishonchlilik mezonlaridan o'tkazilgan 7275 hadisdan iborat to'plamni yakunlagan.
- 856Nishopurdagi ziddiyat
O'qitish uchun u yerga ko'chib o'tgach, Qur'on tilovatining yaratilganligi haqidagi bahsda ilohiyotshunos Muhammad ibn Yahyo az-Zuhliy bilan to'qnashgan; keyinchalik «Sahihi Muslim» muallifi bo'lgan Muslim ibn al-Hajjoj kabi ba'zi shogirdlari uning darslariga o'tib ketishi uning shahardan haydalishiga olib kelgan.
- 864Buxorodan quvilishi
Vataniga qaytgach, Buxoro hokimi Xolid ibn Ahmad az-Zuhliyning farzandlariga alohida hadis darsi berishdan bosh tortgani uchun uning buyrug'i bilan shahardan haydalgan.
- 870Vafoti
Qarindoshlari boshpana bergan Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog'ida vafot etgan va shu yerda dafn etilgan.
Meros
«Sahihi Buxoriy» sunniylar orasida Qur'ondan keyingi eng ishonchli kitob hisoblanadi; «Sahihi Muslim» bilan birga u «as-Sahihayn»ni — klassik islom huquqi tayanadigan ikki to'plamni tashkil etadi. Al-Buxoriy ishlab chiqqan isnodni qat'iy tekshirish usuli hadis ilmining asosiga aylandi va undan keyingi barcha to'plamlar uchun namuna bo'ldi; olimga «Amir al-Mu'minin fil-hadis» («Hadisshunoslikda mo'minlar amiri») faxriy unvoni berilgan. 2017-yilda uning Xartangdagi maqbarasi yonida Imom al-Buxoriy nomidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ochilgan.
Davr: Islom hadis ilmi gullab-yashnagan davr, IX asr- Tug'ilganining 1225 yilligi munosabati bilan Xartangdagi maqbarasi ustida yodgorlik majmuasi qurilgan (1998)
- Maqbara yonida Imom al-Buxoriy nomidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ochilgan (2017)