Биография
Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий 810-йил 20-июлда форсий келиб чиқишли оилада Бухорода туғилган. Ривоятга кўра, у етти ёшида Қуръонни, ўн ёшида эса минглаб ҳадисни ёдлаган.
Ўн олти ёшида Макка, Мадина, Бағдод, Дамашқ, Басра, Нишопур ва Миср каби ислом илми марказларига сафар қилди, у ерда минг саккиз юздан ортиқ устоздан таълим олди ва пайғамбар Муҳаммад ҳақидаги ривоятларни ёзиб борди.
Эшитган тахминан икки юз минг ҳадис орасидан ўн олти йил давомида рави занжирини қатъий текшириш орқали энг ишончлиларини танлаб олди. Шундай қилиб мавзулар бўйича тузилган биринчи асар — суннийлар орасида Қуръондан кейинги энг ишончли китоб ҳисобланган «Саҳиҳи Бухорий» (7275 ҳадис, такрорлари билан) вужудга келди.
«Саҳиҳ»дан ташқари, ал-Бухорий ахлоқ ҳақидаги «Ал-адаб ал-муфрад» ва ҳадис ровийлари ҳақидаги «Ат-тарихи ал-кабир» асарларини ёзган. Диний баҳслар туфайли у бир неча марта Бухородан чиқиб кетишга мажбур бўлган ва сўнгги йилларини сургунда ўтказган.
870-йил 1-сентабрда Самарқанд яқинидаги Хартанг қишлоғида вафот этган ва ўша ерда дафн этилган. 1998-йилда унинг қабри устига масжид, кутубхона ва мадрасадан иборат мемориал мажмуа қурилган.
Асарлар
- «Саҳиҳи Бухорий»Ҳадислар тўплами
Асосий асари — ўн олти йил давомида эшитилган тахминан икки юз минг ҳадис орасидан танланган 7275 ҳадисдан (такрорлари билан) иборат тўплам; суннийлар орасида Қуръондан кейинги энг ишончли китоб ҳисобланади.
- «Ал-адаб ал-муфрад»Ҳадислар тўплами
Ахлоқ ва муносиб хулқ ҳақидаги ҳадислар.
- «Ат-тарихи ал-кабир»Биографик тўплам
Ҳадис ровийларининг таржимаи ҳоллари тўплами.
- «Халқ афъал ал-'ибод»Илоҳиёт асари
Ўз даврида баҳсли бўлган — инсон амалларининг яратилганлиги ҳақидаги масала.
Ҳаёт йўли
- 810Туғилиши
Бухорода ҳадисшунос Исмоил ибн Иброҳим оиласида туғилган; у ёш бўлганида отаси вафот этган.
- 826Саёҳатнинг бошланиши
Ўн олти ёшида онаси ва акаси билан ҳажга борган ва бир неча йил Ҳижозда қолиб, Макка ва Мадина устозларидан ҳадис ёзиб олишни бошлаган.
- 828Ишоқ ибн Роҳавайҳ олдида таълим
Нишопурда таниқли ҳадисшунос Ишоқ ибн Роҳавайҳ олдида ўқиган; ривоятга кўра, айнан у биринчи бўлиб фақат ишончли ҳадислардан иборат тўплам тузишни маслаҳат берган.
- 833Бағдод ва Басра
Даврининг йирик ҳадисшуносларидан, жумладан Аҳмад ибн Ҳанбалдан таълим олган; Али ибн ал-Мадиний унинг иснод танқиди бўйича асосий устозига айланган.
- 846«Саҳиҳи Бухорий»нинг якунланиши
Ўн олти йиллик танлов ишидан сўнг асосий асарини — исноднинг қатъий ишончлилик мезонларидан ўтказилган 7275 ҳадисдан иборат тўпламни якунлаган.
- 856Нишопурдаги зиддият
Ўқитиш учун у ерга кўчиб ўтгач, Қуръон тиловатининг яратилганлиги ҳақидаги баҳсда илоҳиётшунос Муҳаммад ибн Яҳё аз-Зуҳлий билан тўқнашган; кейинчалик «Саҳиҳи Муслим» муаллифи бўлган Муслим ибн ал-Ҳажжож каби баъзи шогирдлари унинг дарсларига ўтиб кетиши унинг шаҳардан ҳайдалишига олиб келган.
- 864Бухородан қувилиши
Ватанига қайтгач, Бухоро ҳокими Холид ибн Аҳмад аз-Зуҳлийнинг фарзандларига алоҳида ҳадис дарси беришдан бош тортгани учун унинг буйруғи билан шаҳардан ҳайдалган.
- 870Вафоти
Қариндошлари бошпана берган Самарқанд яқинидаги Хартанг қишлоғида вафот этган ва шу ерда дафн этилган.
Мерос
«Саҳиҳи Бухорий» суннийлар орасида Қуръондан кейинги энг ишончли китоб ҳисобланади; «Саҳиҳи Муслим» билан бирга у «ас-Саҳиҳайн»ни — классик ислом ҳуқуқи таянадиган икки тўпламни ташкил этади. Ал-Бухорий ишлаб чиққан иснодни қатъий текшириш усули ҳадис илмининг асосига айланди ва ундан кейинги барча тўпламлар учун намуна бўлди; олимга «Амир ал-Муъминин фил-ҳадис» («Ҳадисшуносликда мўминлар амири») фахрий унвони берилган. 2017-йилда унинг Хартангдаги мақбараси ёнида Имом ал-Бухорий номидаги халқаро илмий-тадқиқот маркази очилган.
Давр: Ислом ҳадис илми гуллаб-яшнаган давр, IX аср- Туғилганининг 1225 йиллиги муносабати билан Хартангдаги мақбараси устида ёдгорлик мажмуаси қурилган (1998)
- Мақбара ёнида Имом ал-Бухорий номидаги халқаро илмий-тадқиқот маркази очилган (2017)