Is'hoqxon To'ra Ibrat

Name: Ilmi Ibrat
Author: Is'hoqxon To'ra Ibrat

To'raqo'rg'onlik jadid ma'rifatparvari, shoir, tilshunos va tarixchi, olti tilli lug'at va yozuvlar tarixiga oid «Jome' ul-xutut» muallifi, ilk o'zbek noshirlaridan biri.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Yozuvchi, Olim, Pedagog, Shoir
Haqiqiy ismi:: Is'hoqxon Junaydullaxo'ja o'g'li
Tug'ilgan:: 1862 — 1937
Tug'ilgan joy:: To'raqo'rg'on tumani, Namangan
Otasi:: Junaydullaxo'ja
Onasi:: Huribibi
Farzandlar:: Abbosxon Is'hoqov, Rotibxon Is'hoqov

Biografiya

Is'hoqxon To'ra Ibrat 1862-yilda Namangan yaqinidagi To'raqo'rg'on qishlog'ida, o'qimishli oilada tug'ilgan. Asl ismi Is'hoqxon, «to'ra» — nasabini bildiradi, «Ibrat» esa adabiy taxallusi. Otasi Junaydullaxo'ja she'riyat ixlosmandi bo'lgan, onasi Huribibi uyida qizlar maktabini yuritib, ularga o'qish va husnixatni o'rgatgan. Is'hoqxonning o'zi yozishicha, mahalla maktabida besh yil o'qib ham savodi chiqmagan va o'qishni onasining qo'lida o'rgangan; keyinchalik uni asarlarida ustozi sifatida hurmat bilan tilga olgan.

1878-yilda Qo'qondagi Muhammad Siddiq Tunqator madrasasiga o'qishga kirgan va 1886-yilgacha tahsil olgan. Qo'qonda Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi shoirlar davrasida bo'lgan, arab, fors va rus tillarini o'rgangan, «Turkiston viloyatining gazeti» va Ismoilbek Gaspralining «Tarjimon» gazetasi bilan ilk bor tanishgan; «Ibrat» taxallusi bilan she'r yozishni ham shu yillarda boshlagan. Madrasani tugatib To'raqo'rg'onga qaytgach, savodni harflarning tovushi orqali o'rgatadigan «usuli savtiya» maktabini ochgan, biroq mutaassiblar uni tez orada yopdirgan.

1887-yilda onasini hajga olib borgan; onasi Jidda shahrida vafot etgan. Shundan so'ng Ibrat qariyb to'qqiz yil sayohatda bo'lgan: Arabiston shaharlarida yashagan, Istanbul, Sofiya, Afina va Rimni ko'rgan, Afg'onistonda bo'lgan, 1892–1896-yillarda esa Hindistonning Bombey va Kalkutta shaharlarida istiqomat qilgan. Tirikchiligini naqqoshlik, muhr o'yish, qabr toshlariga yozuv bitish bilan o'tkazgan. Bu yillarda arab, fors, hind-urdu va ingliz tillarini puxta egallagan, fransuz tilini va qadimiy yozuvlarni o'rgangan. 1896-yilda Qashqar orqali yurtiga qaytgan.

Qaytgach, 1890-yillarning oxiridan 1920-yillargacha To'raqo'rg'onda qozilik qilgan. Arabcha, forscha, hindcha, turkcha, o'zbekcha va ruscha so'zlarni qiyoslagan «Lug'ati sitta alsina» («Olti tilli lug'at») asarini senzura to'siqlari tufayli faqat 1901-yilda Toshkentda nashr ettira olgan; rus so'zlari unda arab yozuvida berilgan. 1907-yilda uyida o'ttiz nafar qishloq bolasi uchun yangi usul maktabini ochgan, Munavvar qorining taklifi bilan bir necha oy Toshkentda bo'lgan. Shu yili 17 xil yozuvda bitilgan husnixat asari uchun Turkiston general-gubernatori tomonidan to'n bilan taqdirlangan.

1908-yilda Orenburgda o'n yil ichida to'lash sharti bilan litografiya mashinasini sotib olib, uni poyezdda Qo'qongacha, u yerdan tuyalarda To'raqo'rg'onga olib kelgan va o'zi qurdirgan hammom o'rnida «Matbaai Is'hoqiya» bosmaxonasini ochgan. Bosmaxonaning ilk nashri savod va husnixatga oid «San'ati Ibrat» (1908) bo'lgan; 1910-yilda u Namanganga ko'chirilgan. Bu yerda Ibratning she'rlar to'plami «Ilmi Ibrat» (1909) va dunyo yozuvlari tarixiga bag'ishlangan «Jome' ul-xutut» (1912) chop etilgan. 1910-yilda To'raqo'rg'on aholisi uchun bog' barpo etgan, 1913-yilda «Al-tijor al-Namangan» gazetasini chiqarishga ruxsat so'ragan, ammo ruxsat berilmagan; o'shanda uyida «Kutubxonai Is'hoqiya» kutubxonasini ochgan.

Tarixchi sifatida Ibrat Qo'qon xonligi tarixini yoritgan «Tarixi Farg'ona» hamda «Tarixi madaniyat» va «Mezon uz-zamon» asarlarini yozgan. She'rlarini o'zbek, fors va arab tillarida bitgan: «Qarz», «Bo'lubdur», «Qalaysizlar» kabi she'rlarida mustamlaka tartiblari va jamiyat illatlarini tanqid qilgan, «Tarixi manzumai vagon» muxammasida Namanganga temir yo'l kelishini olqishlagan. She'r va maqolalari «Turkiston viloyatining gazeti», «Sadoyi Farg'ona» gazetalarida va Behbudiyning «Oyina» jurnalida bosilgan. O'ttiz yil davomida yozgan she'rlarini «Devoni Ibrat»ga jamlagan, ammo bu devon topilmagan.

Sho'ro hokimiyati yillarida bosmaxonasi musodara qilingan, kutubxonasining katta qismi talon-toroj bo'lgan. 1935-yilda Ibrat barcha lavozimlardan chetlatilgan, unga nafaqa ham tayinlanmagan. 1937-yil bahorida «sovetga qarshi targ'ibot»da ayblanib qamoqqa olingan va Andijon qamoqxonasiga jo'natilgan; o'sha yilning aprelida, sud qilinmasdan, qamoqda vafot etgan. Qayerga dafn etilgani noma'lum. Mustaqillik yillarida uning asarlari qayta nashr qilingan, 2018-yilda To'raqo'rg'onda Is'hoqxon Ibrat yodgorlik majmuasi ochilgan, 2022-yilda Namangan davlat chet tillari institutiga uning nomi berilgan.

Ta'lim

Muhammad Siddiq Tunqator madrasasi (Qo'qon)
Madrasa · Qo'qon · 1878–1886

Karyera

«Matbaai Is'hoqiya» bosmaxonasi
Asoschi va egasi · To'raqo'rg'on tumani · 1908–…

Hayot yo'li

1878–1886
Qo'qonda tahsil
Muhammad Siddiq Tunqator madrasasida o'qigan, Qo'qon shoirlari davrasida bo'lgan.
1886
Ilk maktab
To'raqo'rg'onda «usuli savtiya» maktabini ochgan; mutaassiblar uni yopdirgan.
1887–1896
Haj va sayohatlar
Onasi bilan hajga borgan, so'ng Arabiston, Turkiya, Yevropa, Afg'onistonda bo'lgan, 1892–1896-yillarda Hindistonda yashagan.
1890-yillar oxiri – 1920-yillar
To'raqo'rg'on qozisi
Qishloqda qozilik lavozimida ishlagan.
1901
«Lug'ati sitta alsina»
Olti tilli lug'ati Toshkentda nashr etilgan.
1907
Yangi usul maktabi
Uyida o'ttiz bolaga maktab ochgan; husnixat asari uchun general-gubernator to'n bilan taqdirlagan.
1908
«Matbaai Is'hoqiya»
Orenburgdan litografiya mashinasini olib kelib, To'raqo'rg'onda bosmaxona ochgan; 1910-yilda u Namanganga ko'chirilgan.
1912
«Jome' ul-xutut»
Dunyo yozuvlari tarixiga bag'ishlangan asarini o'z bosmaxonasida chop etgan.
1913
Gazeta va kutubxona
«Al-tijor al-Namangan» gazetasini chiqarishga ruxsat berilmagan; «Kutubxonai Is'hoqiya» kutubxonasini ochgan.
1935
Lavozimlardan chetlatilishi
Barcha lavozimlardan olib tashlangan, nafaqa tayinlanmagan.
1937
Qamoq va vafot
Bahorda hibsga olinib, aprelda Andijon qamoqxonasida sudsiz vafot etgan.

Asarlar

«Lug'ati sitta alsina» («Olti tilli lug'at») (1901)
Lug'at
Arabcha, forscha, hindcha, turkcha, o'zbekcha va ruscha so'zlarni qiyoslovchi, mingdan ortiq so'zli lug'at; rus so'zlari arab yozuvida berilgan. 1890-yillarda yozilib, Toshkentda nashr etilgan.
«San'ati Ibrat» (1908)
Savod va husnixat qo'llanmasi
Xattot Mirrajab Bandiy ko'chirgan, «Matbaai Is'hoqiya»ning ilk nashri; jadid maktablarida alifbo sifatida ham qo'llangan.
«Ilmi Ibrat» (1909)
She'rlar to'plami
O'zbek, fors va arab tillaridagi ma'rifiy she'rlardan iborat kichik to'plam; o'z bosmaxonasida chiqqan.
«Jome' ul-xutut» («Yozuvlar majmuasi») (1912)
Ilmiy asar
Piktografiyadan XX asr boshigacha dunyo yozuvlari tarixi; qirqqa yaqin yozuv tizimi va arab xatining turlari haqida, 132 sahifa.
«Millatni kim isloh etar?» (1914)
Maqola
Behbudiyning «Oyina» jurnalida bosilgan; shariatga zid odatlarni tuzatishda ulamoni xalqqa tushunarli tilda va'z qilishga chaqiradi.
«Tarixi Farg'ona»
Tarixiy asar
Qo'qon xonligi tarixi, 1842-yilgi Buxoro yurishi va Nodirabegim haqidagi ma'lumotlar bilan; muallif hayotligida nashr etilmagan, 1991-yilda chop etilgan.
«Tarixi madaniyat»
Tarixiy asar
Madaniyat tarixiga oid asar; qo'lyozmasi O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.
«Mezon uz-zamon»
Risola
Sho'ro yillarida yozilgan; ilm-fan va yangi texnikani o'rganishga, yangi usul maktablarini ko'paytirishga chaqiradi.
«Tarixi manzumai vagon»
She'r (muxammas)
Qo'qon — Namangan temir yo'lining qurilishi va Namanganga poyezd kelishiga bag'ishlangan; «Turkiston viloyatining gazeti»da bosilgan.
«Qarz»
She'r (musaddas)
Paxta hosili hisobiga qarzga botib, yeridan ajralgan dehqonlar taqdiri haqida.

Meros

Ibrat Farg'ona vodiysidagi jadidchilikning ilk vakillaridan biri hisoblanadi: yangi usul maktabi, olti tilli lug'at, bosmaxona va jamoat kutubxonasi orqali vodiyda ma'rifat tarqatgan. «Jome' ul-xutut» o'zbek tilida yozuvlar tarixiga bag'ishlangan ilk tadqiqotlardan, «Tarixi Farg'ona» esa Qo'qon xonligi tarixini o'rganishda muhim manba sanaladi. To'raqo'rg'ondagi yodgorlik majmuasi va xorijiy tillarga ixtisoslashgan ijod maktabi, Namangandagi chet tillari instituti uning nomini oladi.

Davr: Turkiston jadidchiligi, XIX asr oxiri — XX asr boshi

«Tarixi Farg'ona» Toshkentda kitob holida nashr etilgan (1991)
U. Dolimov va N. Jabborov tayyorlagan «Tanlangan asarlar» nashr etilgan (2005)
Vazirlar Mahkamasi To'raqo'rg'onda Is'hoqxon Ibrat yodgorlik majmuasini tashkil etish haqida qaror qabul qilgan (2017)
To'raqo'rg'onda muzey, bog', bosmaxona va maktabdan iborat yodgorlik majmuasi ochilgan (2018)
Uning hayotiga bag'ishlangan «Ibrat» badiiy filmining premyerasi bo'lib o'tgan (2020)
Is'hoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet tillari instituti tashkil etilgan (2022)
O'zbekiston pochtasi «Jadidlar — millat qahramonlari» turkumida uning markasini chiqargan (2026)