Исҳоқхон Тўра Ибрат

Исҳоқхон Тўра Ибрат 1862-йилда Наманган яқинидаги Тўрақўрғон қишлоғида, ўқимишли оилада туғилган. Асл исми Исҳоқхон, «тўра» — насабини билдиради, «Ибрат» эса адабий тахаллуси. Отаси Жунайдуллахўжа шеърият ихлосманди бўлган, онаси Ҳурибиби уйида қизлар мактабини юритиб, уларга ўқиш ва ҳуснихатни ўргатган. Исҳоқхоннинг ўзи ёзишича, маҳалла мактабида беш йил ўқиб ҳам саводи чиқмаган ва ўқишни онасининг қўлида ўрганган; кейинчалик уни асарларида устози сифатида ҳурмат билан тилга олган.

1878-йилда Қўқондаги Муҳаммад Сиддиқ Тунқатор мадрасасига ўқишга кирган ва 1886-йилгача таҳсил олган. Қўқонда Муқимий, Фурқат, Завқий каби шоирлар даврасида бўлган, араб, форс ва рус тилларини ўрганган, «Туркистон вилоятининг газети» ва Исмоилбек Гаспралининг «Таржимон» газетаси билан илк бор танишган; «Ибрат» тахаллуси билан шеър ёзишни ҳам шу йилларда бошлаган. Мадрасани тугатиб Тўрақўрғонга қайтгач, саводни ҳарфларнинг товуши орқали ўргатадиган «усули савтия» мактабини очган, бироқ мутаассиблар уни тез орада ёпдирган.

1887-йилда онасини ҳажга олиб борган; онаси Жидда шаҳрида вафот этган. Шундан сўнг Ибрат қарийб тўққиз йил саёҳатда бўлган: Арабистон шаҳарларида яшаган, Истанбул, София, Афина ва Римни кўрган, Афғонистонда бўлган, 1892–1896-йилларда эса Ҳиндистоннинг Бомбей ва Калкутта шаҳарларида истиқомат қилган. Тирикчилигини наққошлик, муҳр ўйиш, қабр тошларига ёзув битиш билан ўтказган. Бу йилларда араб, форс, ҳинд-урду ва инглиз тилларини пухта эгаллаган, франсуз тилини ва қадимий ёзувларни ўрганган. 1896-йилда Қашқар орқали юртига қайтган.

Қайтгач, 1890-йилларнинг охиридан 1920-йилларгача Тўрақўрғонда қозилик қилган. Арабча, форсча, ҳиндча, туркча, ўзбекча ва русча сўзларни қиёслаган «Луғати ситта алсина» («Олти тилли луғат») асарини сензура тўсиқлари туфайли фақат 1901-йилда Тошкентда нашр эттира олган; рус сўзлари унда араб ёзувида берилган. 1907-йилда уйида ўттиз нафар қишлоқ боласи учун янги усул мактабини очган, Мунаввар қорининг таклифи билан бир неча ой Тошкентда бўлган. Шу йили 17 хил ёзувда битилган ҳуснихат асари учун Туркистон генерал-губернатори томонидан тўн билан тақдирланган.

1908-йилда Оренбургда ўн йил ичида тўлаш шарти билан литография машинасини сотиб олиб, уни поездда Қўқонгача, у ердан туяларда Тўрақўрғонга олиб келган ва ўзи қурдирган ҳаммом ўрнида «Матбааи Исҳоқия» босмахонасини очган. Босмахонанинг илк нашри савод ва ҳуснихатга оид «Санъати Ибрат» (1908) бўлган; 1910-йилда у Наманганга кўчирилган. Бу ерда Ибратнинг шеърлар тўплами «Илми Ибрат» (1909) ва дунё ёзувлари тарихига бағишланган «Жоме' ул-хутут» (1912) чоп этилган. 1910-йилда Тўрақўрғон аҳолиси учун боғ барпо этган, 1913-йилда «Ал-тижор ал-Наманган» газетасини чиқаришга рухсат сўраган, аммо рухсат берилмаган; ўшанда уйида «Кутубхонаи Исҳоқия» кутубхонасини очган.

Тарихчи сифатида Ибрат Қўқон хонлиги тарихини ёритган «Тарихи Фарғона» ҳамда «Тарихи маданият» ва «Мезон уз-замон» асарларини ёзган. Шеърларини ўзбек, форс ва араб тилларида битган: «Қарз», «Бўлубдур», «Қалайсизлар» каби шеърларида мустамлака тартиблари ва жамият иллатларини танқид қилган, «Тарихи манзумаи вагон» мухаммасида Наманганга темир йўл келишини олқишлаган. Шеър ва мақолалари «Туркистон вилоятининг газети», «Садойи Фарғона» газеталарида ва Беҳбудийнинг «Ойина» журналида босилган. Ўттиз йил давомида ёзган шеърларини «Девони Ибрат»га жамлаган, аммо бу девон топилмаган.

Шўро ҳокимияти йилларида босмахонаси мусодара қилинган, кутубхонасининг катта қисми талон-торож бўлган. 1935-йилда Ибрат барча лавозимлардан четлатилган, унга нафақа ҳам тайинланмаган. 1937-йил баҳорида «советга қарши тарғибот»да айбланиб қамоққа олинган ва Андижон қамоқхонасига жўнатилган; ўша йилнинг апрелида, суд қилинмасдан, қамоқда вафот этган. Қаерга дафн этилгани номаълум. Мустақиллик йилларида унинг асарлари қайта нашр қилинган, 2018-йилда Тўрақўрғонда Исҳоқхон Ибрат ёдгорлик мажмуаси очилган, 2022-йилда Наманган давлат чет тиллари институтига унинг номи берилган.