Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Iskandarxon

Shayboniylar sulolasidan Buxoro xoni (1561–1583), Abdullaxon II ning otasi: taxtda rasman o'tirgan, davlatni esa amalda o'g'li boshqargan.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi
Haqiqiy ismi:
Iskandar ibn Jonibek
Tug'ilgan:
taxminan 1512 — 1583
Tug'ilgan joy:
Buxoro
Otasi:
Jonibek sulton
Farzandlar:
Ibodulla sulton
Do'stum sulton
Abdullatif sulton
Zuhraxonim

Biografiya

Iskandarxon (to'liq ismi Iskandar ibn Jonibek) — shayboniylar sulolasining Abulxayrxon avlodidan bo'lgan vakili. U 1512-yil atrofida Jonibek sulton oilasida tug'ilgan, onasi Toshkent hukmdori Sulton Mahmudxonning (Boburning tog'asi) qizi edi. Yoshligidayoq Samarqand Sug'dining Ofarinkent (Miyonqol) nohiyasida hokimlik qilgan, 1529-yilda otasi vafot etgach, Karmana hokimi bo'lgan.

1550-yillar boshida Movarounnahrda shayboniy sultonlar o'rtasida ichki urushlar avj oldi. Navro'z Ahmadxon (Baroqxon) hujumi ostida Iskandarxon oilasi bilan (o'g'li Abdulladan tashqari) Balxga, ukasi Pirmuhammadxon huzuriga o'tdi. 1551–1556-yillarda u Balx xonligining yirik tumanlaridan biri Andxo'yni o'g'li Abdulla bilan birga boshqardi. Navro'z Ahmadxon 1556-yil sentabrida vafot etgach, Abdulla Buxoroni egalladi, Iskandarxon esa Karmana va Miyonqol ustidan hokimiyatini tikladi.

1557-yildan Buxoroda Pirmuhammadxon nomiga xutba o'qildi, lekin u Balxda qolgan, shahar ishlarini amalda Abdulla yuritgan. 1561-yil bahorida Pirmuhammadxon bilan o'rtadagi kelishuv — Buxoroni Balxga almashtirish rejasi — amalga oshmadi. Buxoroga qaytgan Abdulla otasini Karmanadan chaqirtirdi va ruhoniylar ko'magida uni oliy xon qilib ko'tardi: Pirmuhammadxonning nomi xutbadan chiqarildi.

Manbalarda Iskandarxon boshqaruvdagi alohida qobiliyati bilan emas, dinga berilganligi bilan tilga olinadi. Navro'z Ahmadxon va Pirmuhammadxondan farqli o'laroq, u Buxoroda o'tirgan, ammo davlat ishlariga aralashmagan: haqiqiy hokimiyat Abdullaxon II qo'lida bo'lgan, u raqib sultonlarga qarshi kurashni otasi nomidan olib borgan. Abulg'oziy xonning yozishicha, Iskandarxon farz va nafl ibodatlarni puxta ado etgan, lochin ovini hammadan yaxshi bilgan. Vafoti munosabati bilan tuzilgan xronogrammada u «darveshlar podshohi» deb atalgan.

Uning to'rt o'g'li bo'lgan: Ibodulla sulton (Samarqand viloyati hokimi), Do'stum sulton (Toshkent viloyati hokimi), Abdullatif sulton va vorisi Abdullaxon II. Qizi Zuhraxonim Jonibek sultonga turmushga chiqqan va birinchi ashtarxoniy xonlarning onasi bo'lgan. Iskandarxon 1583-yilda vafot etdi, shundan so'ng Abdullaxon II rasman xon deb e'lon qilindi. Buxoroning mahallalaridan biri uning nomi bilan atalgan, u qurdirgan masjid o'sha joyda 1950-yillarga qadar turgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. taxminan 1512
    Tug'ilishi

    Shayboniy Jonibek sulton oilasida tug'ilgan; onasi Toshkent hukmdori Sulton Mahmudxonning qizi.

  2. 1529
    Karmana hokimi

    Otasi vafotidan so'ng Karmana va Miyonqolni boshqargan.

  3. 1551–1556
    Balxda

    Navro'z Ahmadxon bosimi ostida ukasi Pirmuhammadxon huzuriga o'tgan va o'g'li Abdulla bilan birga Andxo'yni boshqargan.

  4. 1556–1557
    Karmanaga qaytishi

    Abdulla Buxoroni egallagach, Karmana va Miyonqol ustidan hokimiyatini tiklagan.

  5. 1561
    Oliy xon

    Abdulla uni ruhoniylar ko'magida oliy xon qilib ko'targan; Pirmuhammadxon nomi xutbadan chiqarilgan.

  6. 1561–1583
    Buxoro xoni

    Buxoroda o'tirgan, ammo davlatni amalda o'g'li Abdulla boshqargan.

  7. 1583
    Vafoti

    Vafotidan so'ng Abdullaxon II rasman xon deb e'lon qilingan.

Meros

Iskandarxonning tarixdagi o'rni, asosan, o'g'li Abdullaxon II ning yuksalishi bilan bog'liq: uning nomi bilan 1561–1583-yillarda Buxoro xonligi rasman boshqarilgan, shayboniy sultonlar mulklarini birlashtirish esa Abdulla qo'lida bo'lgan. Xon dinga mehr qo'ygan hukmdor sifatida xotirlanadi; Buxoroda uning nomini olgan mahalla va u qurdirgan masjid 1950-yillargacha saqlangan.

Davr: Shayboniylar davri, XVI asrning ikkinchi yarmi
  • Iskandarxon ruhoniylar ko'magida Buxoro taxtiga ko'tarilgan, Pirmuhammadxon nomi xutbadan chiqarilgan (1561)
  • Iskandarxon vafot etgan, Abdullaxon II rasman xon deb e'lon qilingan (1583)