Abdullaxon II

Abdullaxon II — to'liq ismi Abdulla ibn Iskandar — Abulxayrxon avlodidan bo'lgan shayboniylar xonadoniga mansub. Uning tug'ilgan yili manbalarda 1533 yoki 1534-yil deb ko'rsatiladi (Encyclopaedia Iranica 1532–1533-yillarni keltiradi). U Samarqand yaqinida, Zarafshonning ikki tarmog'i orasidagi Miyonkol vohasida joylashgan Afarinkent (Ofarinkent) shaharchasida tug'ilgan: o'sha yillarda bu yerni otasi Iskandar sulton boshqargan. Bobosi Jonibek sulton 1512–1513-yillardan Karmana va Miyonkol hokimi bo'lgan, keyinroq Karmana ham Iskandar sulton ixtiyoriga o'tgan.

Shayboniyxon vafotidan so'ng davlat sulola vakillarining alohida mulklariga bo'linib ketgan edi va yosh Abdulla sulton 1550-yillar boshidan oilasining yerlarini boshqa shayboniy sultonlardan himoya qilishga majbur bo'lgan. 1551-yilda Toshkent hokimi Navro'z Ahmadxon (Baroqxon) va Samarqand hukmdori Abdullatifxon Karmanaga hujum qilganda otasi Amudaryo ortiga ketib qolgan, hujumni esa Abdulla qaytargan. Keyingi yillarda uning Buxoro, Qarshi va Shahrisabz tomon kengayish urinishlari muvaffaqiyat keltirmagan, 1556-yilda u hatto Maymanaga ketishga majbur bo'lgan. Amakisi — Balx hokimi Pirmuhammadxonning qo'shini va Jo'ybor xojalaridan Xoja Muhammad Islomning ko'magi bilan u 1557-yil bahorining oxirida Buxoroni egallagan va shaharni o'z poytaxtiga aylantirgan.

1561-yilda Abdulla otasi Iskandarni oliy xon deb e'lon qildirgan. Iskandarxon 1583-yilgacha taxtda nomigagina o'tirgan, davlatni esa amalda o'g'li boshqargan. Keyingi yigirma yil ichida Abdulla markaziy hokimiyatga bo'ysunmay kelgan shayboniy sultonlarning mulklarini birin-ketin qo'lga kiritgan: 1573–1574-yillarda uzoq qamaldan keyin Balxni, 1578-yilda Samarqandni olgan, 1582-yilda esa Toshkent va Sirdaryo bo'yidagi shaharlarni egallab, asosiy raqibi Bobo sultonni yengib, Dashti Qipchoqqa ham yurish qilgan. Shu tariqa Shayboniyxon davlatining yerlari yana bir hokimiyat ostida birlashgan. 1583-yilda otasi vafot etgach, Abdulla o'zi xon deb e'lon qilingan.

Xon sifatida u chegaralarni kengaytirishda davom etgan. 1584-yilda Badaxshon egallanib, o'g'li va valiahdi Abdulmo'min boshqarayotgan Balx mulkiga qo'shilgan. Safaviylar Eronidagi taxt kurashidan foydalangan o'zbek qo'shinlari Xurosonga yurish qilgan: 11 oylik qamaldan so'ng 1588-yil fevral oxirida Hirot olingan, 1589-yil noyabrida Abdulmo'min Mashhadni egallagan, 1591-yilga kelib esa Xurosonning yigirmadan ortiq shahri o'zbeklar qo'lida edi. 1593 va 1595–1596-yillarda Abdullaxon Xorazmga ikki marta yurish qilib, u yerni ham o'z hokimiyatiga bo'ysundirgan.

Abdullaxon markaziy hokimiyatni mustahkamlashga intilgan va pul islohoti o'tkazgan: kumush tanga zarb qilish Buxoroda jamlangan, oltin va mis tangalar muomalasi tartibga solingan. Uning davrida madrasalar, karvonsaroylar, sardobalar va ko'priklar qurilgan; bugun ham xalq orasida ko'plab eski inshootlar unga nisbat beriladi. Buxorodagi Modarixon madrasasi (1566–1567) va Abdullaxon madrasasi (1588–1590) birgalikda Qo'sh madrasa majmuasini tashkil etadi, 1577-yilda qimmatbaho gazlamalar savdosi uchun yopiq bozor — Abdullaxon timi qurilgan. Nurota tog'lari etagidagi Abdullaxon bandi suv ombori to'g'oni ham 1580-yillarga oid.

Abdullaxon Boburiylar Hindistoni, Usmonli davlati va Moskva podsholigi bilan elchilar almashgan, Akbar bilan maktub yozishgan. Sibir xoni Ko'chumni qo'llab-quvvatlagani sababli 1580-yillar boshida Rossiya bilan munosabatlari murakkablashgan. Umrining so'nggi yillarida u Balxni boshqarayotgan o'g'li Abdulmo'min bilan kelisha olmagan, ota-bola o'rtasida ochiq urush chiqishining oldini ulamolar olgan. Bu kelishmovchilikdan xabar topgan qozoq xoni Tavakkal Toshkent viloyatiga bostirib kirib, unga qarshi yuborilgan qo'shinni yenggan. Qozoqlarga qarshi yo'lga chiqqan Abdullaxon 1598-yil 8-fevralda Samarqandda vafot etgan va Buxoro yaqinidagi Bahouddin Naqshband majmuasida dafn etilgan.

Taxtga o'tirgan Abdulmo'minxon bir necha oydan so'ng o'ldirilgan, ko'p o'tmay shayboniylar hokimiyati barham topib, Buxoro taxtiga ashtarxoniylar (joniylar) sulolasi chiqqan. Abdullaxon davri voqealari saroy tarixchisi Hofiz Tanish Buxoriyning «Sharafnomai shohiy» («Abdullanoma») asarida batafsil yoritilgan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi uni Buxoro xonligidagi shayboniylar sulolasining eng yirik hukmdori deb ta'riflaydi. Qo'sh madrasa va Abdullaxon timi 1993-yilda YUNESKO Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan «Buxoro tarixiy markazi» tarkibida, Abdullaxon bandi esa 2008-yildan YUNESKOning dastlabki ro'yxatida turadi.