Искандархон
Шайбонийлар сулоласидан Бухоро хони (1561–1583), Абдуллахон II нинг отаси: тахтда расман ўтирган, давлатни эса амалда ўғли бошқарган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи
- Ҳақиқий исми:
- Искандар ибн Жонибек
- Туғилган:
- тахминан 1512 — 1583
- Туғилган жой:
- Бухоро
- Отаси:
- Жонибек султон
- Фарзандлар:
- Ибодулла султонДўстум султонАбдуллатиф султонЗуҳрахоним
Биография
Искандархон (тўлиқ исми Искандар ибн Жонибек) — шайбонийлар сулоласининг Абулхайрхон авлодидан бўлган вакили. У 1512-йил атрофида Жонибек султон оиласида туғилган, онаси Тошкент ҳукмдори Султон Маҳмудхоннинг (Бобурнинг тоғаси) қизи эди. Ёшлигидаёқ Самарқанд Суғдининг Офаринкент (Миёнқол) ноҳиясида ҳокимлик қилган, 1529-йилда отаси вафот этгач, Кармана ҳокими бўлган.
1550-йиллар бошида Мовароуннаҳрда шайбоний султонлар ўртасида ички урушлар авж олди. Наврўз Аҳмадхон (Бароқхон) ҳужуми остида Искандархон оиласи билан (ўғли Абдулладан ташқари) Балхга, укаси Пирмуҳаммадхон ҳузурига ўтди. 1551–1556-йилларда у Балх хонлигининг йирик туманларидан бири Андхўйни ўғли Абдулла билан бирга бошқарди. Наврўз Аҳмадхон 1556-йил сентабрида вафот этгач, Абдулла Бухорони эгаллади, Искандархон эса Кармана ва Миёнқол устидан ҳокимиятини тиклади.
1557-йилдан Бухорода Пирмуҳаммадхон номига хутба ўқилди, лекин у Балхда қолган, шаҳар ишларини амалда Абдулла юритган. 1561-йил баҳорида Пирмуҳаммадхон билан ўртадаги келишув — Бухорони Балхга алмаштириш режаси — амалга ошмади. Бухорога қайтган Абдулла отасини Карманадан чақиртирди ва руҳонийлар кўмагида уни олий хон қилиб кўтарди: Пирмуҳаммадхоннинг номи хутбадан чиқарилди.
Манбаларда Искандархон бошқарувдаги алоҳида қобилияти билан эмас, динга берилганлиги билан тилга олинади. Наврўз Аҳмадхон ва Пирмуҳаммадхондан фарқли ўлароқ, у Бухорода ўтирган, аммо давлат ишларига аралашмаган: ҳақиқий ҳокимият Абдуллахон II қўлида бўлган, у рақиб султонларга қарши курашни отаси номидан олиб борган. Абулғозий хоннинг ёзишича, Искандархон фарз ва нафл ибодатларни пухта адо этган, лочин овини ҳаммадан яхши билган. Вафоти муносабати билан тузилган хронограммада у «дарвешлар подшоҳи» деб аталган.
Унинг тўрт ўғли бўлган: Ибодулла султон (Самарқанд вилояти ҳокими), Дўстум султон (Тошкент вилояти ҳокими), Абдуллатиф султон ва вориси Абдуллахон II. Қизи Зуҳрахоним Жонибек султонга турмушга чиққан ва биринчи аштархоний хонларнинг онаси бўлган. Искандархон 1583-йилда вафот этди, шундан сўнг Абдуллахон II расман хон деб эълон қилинди. Бухоронинг маҳаллаларидан бири унинг номи билан аталган, у қурдирган масжид ўша жойда 1950-йилларга қадар турган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- тахминан 1512Туғилиши
Шайбоний Жонибек султон оиласида туғилган; онаси Тошкент ҳукмдори Султон Маҳмудхоннинг қизи.
- 1529Кармана ҳокими
Отаси вафотидан сўнг Кармана ва Миёнқолни бошқарган.
- 1551–1556Балхда
Наврўз Аҳмадхон босими остида укаси Пирмуҳаммадхон ҳузурига ўтган ва ўғли Абдулла билан бирга Андхўйни бошқарган.
- 1556–1557Карманага қайтиши
Абдулла Бухорони эгаллагач, Кармана ва Миёнқол устидан ҳокимиятини тиклаган.
- 1561Олий хон
Абдулла уни руҳонийлар кўмагида олий хон қилиб кўтарган; Пирмуҳаммадхон номи хутбадан чиқарилган.
- 1561–1583Бухоро хони
Бухорода ўтирган, аммо давлатни амалда ўғли Абдулла бошқарган.
- 1583Вафоти
Вафотидан сўнг Абдуллахон II расман хон деб эълон қилинган.
Мерос
Искандархоннинг тарихдаги ўрни, асосан, ўғли Абдуллахон II нинг юксалиши билан боғлиқ: унинг номи билан 1561–1583-йилларда Бухоро хонлиги расман бошқарилган, шайбоний султонлар мулкларини бирлаштириш эса Абдулла қўлида бўлган. Хон динга меҳр қўйган ҳукмдор сифатида хотирланади; Бухорода унинг номини олган маҳалла ва у қурдирган масжид 1950-йилларгача сақланган.
Давр: Шайбонийлар даври, XVI асрнинг иккинчи ярми- Искандархон руҳонийлар кўмагида Бухоро тахтига кўтарилган, Пирмуҳаммадхон номи хутбадан чиқарилган (1561)
- Искандархон вафот этган, Абдуллахон II расман хон деб эълон қилинган (1583)