Asosiy qismga o'tish
Ismoilbek Gaspirali

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Ismoilbek Gaspirali

Pedagog

Qrimtatar ma'rifatparvari, «Tarjimon» gazetasi noshiri, «usuli jadid» maktablari asoschisi va jadidchilik harakatining peshvosi (1851–1914).

Faoliyat:
Pedagog, Yozuvchi, Publitsist
Hayot yillari:
1851 — 24 sentabr 1914

Biografiya

Ismoilbek Gaspirali (rus tilida Gasprinskiy) Rossiya musulmonlari va turkiy xalqlar orasida jadidchilik harakatining peshvosi, noshir va maktab islohotchisi sifatida tanilgan. U 1883-yildan Bog'chasaroyda chiqargan «Tarjimon» gazetasi bilan Qrimdan Turkistongacha bo'lgan turkiy dunyoni bir-biriga tanishtirdi, «usuli savtiya» (tovush usuli) asosida yangi usuldagi maktablarni yoyishga rahnamolik qildi.

U 1851-yilda Bog'chasaroy yaqinidagi Ajiko'y qishlog'ida tug'ilgan (tug'ilgan kuni manbalarda 20 yoki 21 mart deb ko'rsatiladi). Ota-bobolari Gaspra qishlog'idan bo'lgani uchun «Gaspirali» nisbasini olgan. Otasi Mustafobey general-gubernator Voroncov huzurida tarjimon bo'lib xizmat qilgan va 1853-yilda dvoryanlik martabasiga ko'tarilgan. Ismoil avval Bog'chasaroydagi eski maktabda, so'ng Simferopol gimnaziyasi va Voronejdagi harbiy o'quv yurtida o'qidi, Moskvadagi Milyutin gimnaziyasini 1868-yilda tugatdi. Qaytib kelgach, Bog'chasaroydagi «Zanjirli» madrasasida rus tilidan dars berdi.

1872-yildan boshlab Fransiyada yashadi, Vena, Myunxen va Shtutgartda bo'ldi; Parijda Turgenevning yordamchi-kotibi bo'lib ishladi, Sorbonnada ma'ruzalarga qatnashdi. 1876-yilda Bog'chasaroyga qaytib, an'anaviy ta'lim zamondan orqada qolganini ko'rdi va maktab-madrasalarga dunyoviy fanlarni kiritish zarurligini ilgari surdi. Bu fikrlari qattiq qarshilikka uchrab, u shahar boshlig'i lavozimiga saylanishga (1878–1884) o'tdi: ko'chalarni yoritish, tibbiy yordamni kuchaytirish kabi ishlarga shahar mablag'ini sarflagani uchun duma a'zolari uni iste'foga chiqishga majbur qildi. 1882-yilda qozonlik boy Akchurin qiziga uylandi.

Dasturiy asari «Rus musulmonligi» (1881) kitobida u Rossiyaning mustamlaka xalqlariga ikki yo'l bilan — singdirish yoki hamkorlik bilan — munosabatda bo'lishi mumkinligini yozdi va musulmonlar uchun ona tilidagi boshlang'ich ta'limni, zamonaviy fanlar o'qitiladigan maktab va madrasalarni taklif etdi. Asarga rus shovinistlari qattiq e'tiroz bildirdi. 1882-yilda «Solnomai turkiy» va «Miroti jadid» risolalari, 1885-yilda Istanbulda «Ovro'po madaniyatiga bir nazari muvozana» chop etildi. Keyinchalik «Madaniyati islomiya» kitobi ikki marta nashr qilindi.

«Tarjimon» uning asosiy minbari bo'ldi. Gazetada u barcha turkiy xalqlar uchun «tilda, fikrda, ishda birlik» shiorini yoqlab, umumiy adabiy til yaratish g'oyasini targ'ib qildi; bu til usmonli turkchasiga asoslangan, ammo turli shevalardan so'z oluvchi til sifatida o'ylangan edi. 1906-yilda Nijniy Novgorodda o'tgan musulmonlar yig'inida umumiy adabiy til masalasi ko'tarildi. 1900-yilda Bokuda chop etilgan «Turkiston ulamosi» kitobida u Buxoro, Xorazm, Farg'ona va Samarqand tarixida yashagan yuzdan ortiq olim, shoir, tabib va munajjimni tanishtirdi.

Gaspirali Turkistonga ikki marta kelgan. 1893-yilda Buxoro amiri Abdulahadxon bilan Qrimdagi uchrashuvdan keyin Samarqandga o'tdi, bu yerda «usuli savtiya»ni joriy etish ishlari boshlandi, Shahrisabzga ham bordi. 1908-yilgi ikkinchi safarda Buxoro va Samarqandda bo'lib, valiahd Sayid Olimxon, Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdulqodir Shakuriy bilan suhbatlashdi; safar taassurotlari «Buxoroda na ko'rdim?» turkumi bilan «Tarjimon»da bosildi. Buxoro noʻg'oylari uning sharafiga maktabga ism berishni istaganida, u rad etib, amirning otasi nomi — «Muzaffariya»ni tavsiya qildi.

Badiiy nasrida u Toshkentda tug'ilib Yevropada o'qigan xayoliy sayyoh Mulla Abbos Fransaviy tilidan hikoya qildi. «Farangiston maktublari» (1887), «Dorur-rohat musulmonlari» (1887-yildan «Tarjimon»da), «Sudan maktublari», «Xotinlar o'lkasi» (1890), «Arslon qiz» (1893), «Kun tug'di» (1905), «Mukolamayi salotin» (1906), «Gulbobo ziyorati» (1908) shular jumlasidandir. «Dorur-rohat musulmonlari» rus imperiyasidagi turkiy xalqlar yangi adabiyotining birinchi yirik namunalaridan sanaladi.

U 1914-yil sentabrda vafot etdi. 1910-yilda fransuz «Revyu dyu mond myusulman» jurnali uni tinchlik bo'yicha Nobel mukofotiga nomzod qilib ko'rsatgan edi. Sovet davrida nomi tanqid ostida qoldi, 1980-yillarning oxiridan qayta tiklandi: 1991-yil Simferopolda 140 yilligiga bag'ishlangan xalqaro anjuman o'tdi, 2001-yilda 150 yilligi nishonlandi. Turkistonlik ziyolilar, jumladan Behbudiy, uni «millat otasi» va jadidchilik rahnamosi deb bilgan.

Hayot yo'li

  1. 1851
    Tug'ilishi

    Bog'chasaroy yaqinidagi Ajiko'y qishlog'ida dunyoga kelgan.

  2. 1868
    Moskvada o'qishni tugatdi

    Milyutin gimnaziyasini bitirib, Bog'chasaroyda «Zanjirli» madrasasida rus tilidan dars berdi.

  3. 1872–1876
    Yevropada

    Fransiya, Vena, Myunxen va Shtutgartda bo'ldi; Parijda Turgenevga yordamchi-kotib bo'lib ishladi.

  4. 1878–1884
    Shahar boshlig'i

    Bog'chasaroy shahar boshlig'i vazifasida ishladi.

  5. 1881
    «Rus musulmonligi»

    Rossiya musulmonlarining ta'lim va huquqlari haqidagi dasturiy kitob chop etildi.

  6. 1883
    «Tarjimon»

    Bog'chasaroyda turkiy tillar uchun umumiy gazeta chiqara boshladi.

  7. 1893
    Turkistonga birinchi safar

    Samarqand va Shahrisabzda «usuli savtiya»ni joriy etish ishlarini boshlab berdi.

  8. 1900
    «Turkiston ulamosi»

    Kitob Bokuda bosilib chiqdi.

  9. 1906
    Umumiy adabiy til

    Nijniy Novgorodda musulmonlar yig'ilishida umumiy adabiy til masalasi ko'tarildi.

  10. 1908
    Turkistonga ikkinchi safar

    Buxoro va Samarqandda bo'lib, Behbudiy, Shakuriy bilan uchrashdi; «Tarjimon»ning 25 yilligi nishonlandi.

  11. 1910
    Nobel mukofotiga nomzod

    Fransuz jurnali uni tinchlik bo'yicha Nobel mukofotiga tavsiya qildi.

  12. 1914
    Vafoti

    Bog'chasaroyda vafot etdi (1914-yil 24-sentabr, eski uslubda 11-sentabr).

Asarlar

  • «Rus musulmonligi» (1881)
  • «Solnomai turkiy» (1882)
  • «Miroti jadid» (1882)
  • «Ovro'po madaniyatiga bir nazari muvozana» (1885)
  • «Farangiston maktublari» (1887)
  • «Dorur-rohat musulmonlari» (1887)
  • «Sudan maktublari» (1889)
  • «Xotinlar o'lkasi» (1890)
  • «Arslon qiz» (1893)
  • «Ivan va Sulaymon» (1897)
  • «Turkiston ulamosi» (1900)
  • «Kun tug'di» (1905)
  • «Baloyi islom» (1905)
  • «Mukolamayi salotin» (1906)
  • «Gulbobo ziyorati» (1908)
  • «Madaniyati islomiya»
Xato topdingizmi?

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Tuzatish taklif qilish
Ismoilbek Gaspirali (1851–1914) — Pedagog | Shaxs.uz