
Ismoilbek Gaspirali
Qrimtatar ma'rifatparvari, «Tarjimon» gazetasi noshiri, «usuli jadid» maktablari asoschisi va jadidchilik harakatining peshvosi (1851–1914).
- Faoliyat:
- Pedagog, Yozuvchi, Publitsist
- Hayot yillari:
- 1851 — 24 sentabr 1914
Biografiya
Ismoilbek Gaspirali (rus tilida Gasprinskiy) Rossiya musulmonlari va turkiy xalqlar orasida jadidchilik harakatining peshvosi, noshir va maktab islohotchisi sifatida tanilgan. U 1883-yildan Bog'chasaroyda chiqargan «Tarjimon» gazetasi bilan Qrimdan Turkistongacha bo'lgan turkiy dunyoni bir-biriga tanishtirdi, «usuli savtiya» (tovush usuli) asosida yangi usuldagi maktablarni yoyishga rahnamolik qildi.
U 1851-yilda Bog'chasaroy yaqinidagi Ajiko'y qishlog'ida tug'ilgan (tug'ilgan kuni manbalarda 20 yoki 21 mart deb ko'rsatiladi). Ota-bobolari Gaspra qishlog'idan bo'lgani uchun «Gaspirali» nisbasini olgan. Otasi Mustafobey general-gubernator Voroncov huzurida tarjimon bo'lib xizmat qilgan va 1853-yilda dvoryanlik martabasiga ko'tarilgan. Ismoil avval Bog'chasaroydagi eski maktabda, so'ng Simferopol gimnaziyasi va Voronejdagi harbiy o'quv yurtida o'qidi, Moskvadagi Milyutin gimnaziyasini 1868-yilda tugatdi. Qaytib kelgach, Bog'chasaroydagi «Zanjirli» madrasasida rus tilidan dars berdi.
1872-yildan boshlab Fransiyada yashadi, Vena, Myunxen va Shtutgartda bo'ldi; Parijda Turgenevning yordamchi-kotibi bo'lib ishladi, Sorbonnada ma'ruzalarga qatnashdi. 1876-yilda Bog'chasaroyga qaytib, an'anaviy ta'lim zamondan orqada qolganini ko'rdi va maktab-madrasalarga dunyoviy fanlarni kiritish zarurligini ilgari surdi. Bu fikrlari qattiq qarshilikka uchrab, u shahar boshlig'i lavozimiga saylanishga (1878–1884) o'tdi: ko'chalarni yoritish, tibbiy yordamni kuchaytirish kabi ishlarga shahar mablag'ini sarflagani uchun duma a'zolari uni iste'foga chiqishga majbur qildi. 1882-yilda qozonlik boy Akchurin qiziga uylandi.
Dasturiy asari «Rus musulmonligi» (1881) kitobida u Rossiyaning mustamlaka xalqlariga ikki yo'l bilan — singdirish yoki hamkorlik bilan — munosabatda bo'lishi mumkinligini yozdi va musulmonlar uchun ona tilidagi boshlang'ich ta'limni, zamonaviy fanlar o'qitiladigan maktab va madrasalarni taklif etdi. Asarga rus shovinistlari qattiq e'tiroz bildirdi. 1882-yilda «Solnomai turkiy» va «Miroti jadid» risolalari, 1885-yilda Istanbulda «Ovro'po madaniyatiga bir nazari muvozana» chop etildi. Keyinchalik «Madaniyati islomiya» kitobi ikki marta nashr qilindi.
«Tarjimon» uning asosiy minbari bo'ldi. Gazetada u barcha turkiy xalqlar uchun «tilda, fikrda, ishda birlik» shiorini yoqlab, umumiy adabiy til yaratish g'oyasini targ'ib qildi; bu til usmonli turkchasiga asoslangan, ammo turli shevalardan so'z oluvchi til sifatida o'ylangan edi. 1906-yilda Nijniy Novgorodda o'tgan musulmonlar yig'inida umumiy adabiy til masalasi ko'tarildi. 1900-yilda Bokuda chop etilgan «Turkiston ulamosi» kitobida u Buxoro, Xorazm, Farg'ona va Samarqand tarixida yashagan yuzdan ortiq olim, shoir, tabib va munajjimni tanishtirdi.
Gaspirali Turkistonga ikki marta kelgan. 1893-yilda Buxoro amiri Abdulahadxon bilan Qrimdagi uchrashuvdan keyin Samarqandga o'tdi, bu yerda «usuli savtiya»ni joriy etish ishlari boshlandi, Shahrisabzga ham bordi. 1908-yilgi ikkinchi safarda Buxoro va Samarqandda bo'lib, valiahd Sayid Olimxon, Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdulqodir Shakuriy bilan suhbatlashdi; safar taassurotlari «Buxoroda na ko'rdim?» turkumi bilan «Tarjimon»da bosildi. Buxoro noʻg'oylari uning sharafiga maktabga ism berishni istaganida, u rad etib, amirning otasi nomi — «Muzaffariya»ni tavsiya qildi.
Badiiy nasrida u Toshkentda tug'ilib Yevropada o'qigan xayoliy sayyoh Mulla Abbos Fransaviy tilidan hikoya qildi. «Farangiston maktublari» (1887), «Dorur-rohat musulmonlari» (1887-yildan «Tarjimon»da), «Sudan maktublari», «Xotinlar o'lkasi» (1890), «Arslon qiz» (1893), «Kun tug'di» (1905), «Mukolamayi salotin» (1906), «Gulbobo ziyorati» (1908) shular jumlasidandir. «Dorur-rohat musulmonlari» rus imperiyasidagi turkiy xalqlar yangi adabiyotining birinchi yirik namunalaridan sanaladi.
U 1914-yil sentabrda vafot etdi. 1910-yilda fransuz «Revyu dyu mond myusulman» jurnali uni tinchlik bo'yicha Nobel mukofotiga nomzod qilib ko'rsatgan edi. Sovet davrida nomi tanqid ostida qoldi, 1980-yillarning oxiridan qayta tiklandi: 1991-yil Simferopolda 140 yilligiga bag'ishlangan xalqaro anjuman o'tdi, 2001-yilda 150 yilligi nishonlandi. Turkistonlik ziyolilar, jumladan Behbudiy, uni «millat otasi» va jadidchilik rahnamosi deb bilgan.
Hayot yo'li
- 1851Tug'ilishi
Bog'chasaroy yaqinidagi Ajiko'y qishlog'ida dunyoga kelgan.
- 1868Moskvada o'qishni tugatdi
Milyutin gimnaziyasini bitirib, Bog'chasaroyda «Zanjirli» madrasasida rus tilidan dars berdi.
- 1872–1876Yevropada
Fransiya, Vena, Myunxen va Shtutgartda bo'ldi; Parijda Turgenevga yordamchi-kotib bo'lib ishladi.
- 1878–1884Shahar boshlig'i
Bog'chasaroy shahar boshlig'i vazifasida ishladi.
- 1881«Rus musulmonligi»
Rossiya musulmonlarining ta'lim va huquqlari haqidagi dasturiy kitob chop etildi.
- 1883«Tarjimon»
Bog'chasaroyda turkiy tillar uchun umumiy gazeta chiqara boshladi.
- 1893Turkistonga birinchi safar
Samarqand va Shahrisabzda «usuli savtiya»ni joriy etish ishlarini boshlab berdi.
- 1900«Turkiston ulamosi»
Kitob Bokuda bosilib chiqdi.
- 1906Umumiy adabiy til
Nijniy Novgorodda musulmonlar yig'ilishida umumiy adabiy til masalasi ko'tarildi.
- 1908Turkistonga ikkinchi safar
Buxoro va Samarqandda bo'lib, Behbudiy, Shakuriy bilan uchrashdi; «Tarjimon»ning 25 yilligi nishonlandi.
- 1910Nobel mukofotiga nomzod
Fransuz jurnali uni tinchlik bo'yicha Nobel mukofotiga tavsiya qildi.
- 1914Vafoti
Bog'chasaroyda vafot etdi (1914-yil 24-sentabr, eski uslubda 11-sentabr).
Asarlar
- «Rus musulmonligi» (1881)
- «Solnomai turkiy» (1882)
- «Miroti jadid» (1882)
- «Ovro'po madaniyatiga bir nazari muvozana» (1885)
- «Farangiston maktublari» (1887)
- «Dorur-rohat musulmonlari» (1887)
- «Sudan maktublari» (1889)
- «Xotinlar o'lkasi» (1890)
- «Arslon qiz» (1893)
- «Ivan va Sulaymon» (1897)
- «Turkiston ulamosi» (1900)
- «Kun tug'di» (1905)
- «Baloyi islom» (1905)
- «Mukolamayi salotin» (1906)
- «Gulbobo ziyorati» (1908)
- «Madaniyati islomiya»