Асосий қисмга ўтиш
Исмоилбек Гаспирали

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Исмоилбек Гаспирали

Педагог

Қримтатар маърифатпарвари, «Таржимон» газетаси ношири, «усули жадид» мактаблари асосчиси ва жадидчилик ҳаракатининг пешвоси (1851–1914).

Фаолият:
Педагог, Ёзувчи, Публицист
Ҳаёт йиллари:
1851 — 24 сентабр 1914

Биография

Исмоилбек Гаспирали (рус тилида Гаспринский) Россия мусулмонлари ва туркий халқлар орасида жадидчилик ҳаракатининг пешвоси, ношир ва мактаб ислоҳотчиси сифатида танилган. У 1883-йилдан Боғчасаройда чиқарган «Таржимон» газетаси билан Қримдан Туркистонгача бўлган туркий дунёни бир-бирига таништирди, «усули савтия» (товуш усули) асосида янги усулдаги мактабларни ёйишга раҳнамолик қилди.

У 1851-йилда Боғчасарой яқинидаги Ажикўй қишлоғида туғилган (туғилган куни манбаларда 20 ёки 21 март деб кўрсатилади). Ота-боболари Гаспра қишлоғидан бўлгани учун «Гаспирали» нисбасини олган. Отаси Мустафобей генерал-губернатор Voroncov ҳузурида таржимон бўлиб хизмат қилган ва 1853-йилда дворянлик мартабасига кўтарилган. Исмоил аввал Боғчасаройдаги эски мактабда, сўнг Симферопол гимназияси ва Воронеждаги ҳарбий ўқув юртида ўқиди, Москвадаги Милютин гимназиясини 1868-йилда тугатди. Қайтиб келгач, Боғчасаройдаги «Занжирли» мадрасасида рус тилидан дарс берди.

1872-йилдан бошлаб Франсияда яшади, Вена, Мюнхен ва Штутгартда бўлди; Парижда Тургеневнинг ёрдамчи-котиби бўлиб ишлади, Сорбоннада маърузаларга қатнашди. 1876-йилда Боғчасаройга қайтиб, анъанавий таълим замондан орқада қолганини кўрди ва мактаб-мадрасаларга дунёвий фанларни киритиш зарурлигини илгари сурди. Бу фикрлари қаттиқ қаршиликка учраб, у шаҳар бошлиғи лавозимига сайланишга (1878–1884) ўтди: кўчаларни ёритиш, тиббий ёрдамни кучайтириш каби ишларга шаҳар маблағини сарфлагани учун дума аъзолари уни истеъфога чиқишга мажбур қилди. 1882-йилда қозонлик бой Акчурин қизига уйланди.

Дастурий асари «Рус мусулмонлиги» (1881) китобида у Россиянинг мустамлака халқларига икки йўл билан — сингдириш ёки ҳамкорлик билан — муносабатда бўлиши мумкинлигини ёзди ва мусулмонлар учун она тилидаги бошланғич таълимни, замонавий фанлар ўқитиладиган мактаб ва мадрасаларни таклиф этди. Асарга рус шовинистлари қаттиқ эътироз билдирди. 1882-йилда «Солномаи туркий» ва «Мироти жадид» рисолалари, 1885-йилда Истанбулда «Оврўпо маданиятига бир назари мувозана» чоп этилди. Кейинчалик «Маданияти исломия» китоби икки марта нашр қилинди.

«Таржимон» унинг асосий минбари бўлди. Газетада у барча туркий халқлар учун «тилда, фикрда, ишда бирлик» шиорини ёқлаб, умумий адабий тил яратиш ғоясини тарғиб қилди; бу тил усмонли туркчасига асосланган, аммо турли шевалардан сўз олувчи тил сифатида ўйланган эди. 1906-йилда Нижний Новгородда ўтган мусулмонлар йиғинида умумий адабий тил масаласи кўтарилди. 1900-йилда Бокуда чоп этилган «Туркистон уламоси» китобида у Бухоро, Хоразм, Фарғона ва Самарқанд тарихида яшаган юздан ортиқ олим, шоир, табиб ва мунажжимни таништирди.

Гаспирали Туркистонга икки марта келган. 1893-йилда Бухоро амири Абдулаҳадхон билан Қримдаги учрашувдан кейин Самарқандга ўтди, бу ерда «усули савтия»ни жорий этиш ишлари бошланди, Шаҳрисабзга ҳам борди. 1908-йилги иккинчи сафарда Бухоро ва Самарқандда бўлиб, валиаҳд Сайид Олимхон, Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулқодир Шакурий билан суҳбатлашди; сафар таассуротлари «Бухорода на кўрдим?» туркуми билан «Таржимон»да босилди. Бухоро нўғойлари унинг шарафига мактабга исм беришни истаганида, у рад этиб, амирнинг отаси номи — «Музаффария»ни тавсия қилди.

Бадиий насрида у Тошкентда туғилиб Европада ўқиган хаёлий сайёҳ Мулла Аббос Франсавий тилидан ҳикоя қилди. «Фарангистон мактублари» (1887), «Дорур-роҳат мусулмонлари» (1887-йилдан «Таржимон»да), «Судан мактублари», «Хотинлар ўлкаси» (1890), «Арслон қиз» (1893), «Кун туғди» (1905), «Муколамайи салотин» (1906), «Гулбобо зиёрати» (1908) шулар жумласидандир. «Дорур-роҳат мусулмонлари» рус империясидаги туркий халқлар янги адабиётининг биринчи йирик намуналаридан саналади.

У 1914-йил сентабрда вафот этди. 1910-йилда франсуз «Ревю дю монд мюсулман» журнали уни тинчлик бўйича Нобел мукофотига номзод қилиб кўрсатган эди. Совет даврида номи танқид остида қолди, 1980-йилларнинг охиридан қайта тикланди: 1991-йил Симферополда 140 йиллигига бағишланган халқаро анжуман ўтди, 2001-йилда 150 йиллиги нишонланди. Туркистонлик зиёлилар, жумладан Беҳбудий, уни «миллат отаси» ва жадидчилик раҳнамоси деб билган.

Ҳаёт йўли

  1. 1851
    Туғилиши

    Боғчасарой яқинидаги Ажикўй қишлоғида дунёга келган.

  2. 1868
    Москвада ўқишни тугатди

    Милютин гимназиясини битириб, Боғчасаройда «Занжирли» мадрасасида рус тилидан дарс берди.

  3. 1872–1876
    Европада

    Франсия, Вена, Мюнхен ва Штутгартда бўлди; Парижда Тургеневга ёрдамчи-котиб бўлиб ишлади.

  4. 1878–1884
    Шаҳар бошлиғи

    Боғчасарой шаҳар бошлиғи вазифасида ишлади.

  5. 1881
    «Рус мусулмонлиги»

    Россия мусулмонларининг таълим ва ҳуқуқлари ҳақидаги дастурий китоб чоп этилди.

  6. 1883
    «Таржимон»

    Боғчасаройда туркий тиллар учун умумий газета чиқара бошлади.

  7. 1893
    Туркистонга биринчи сафар

    Самарқанд ва Шаҳрисабзда «усули савтия»ни жорий этиш ишларини бошлаб берди.

  8. 1900
    «Туркистон уламоси»

    Китоб Бокуда босилиб чиқди.

  9. 1906
    Умумий адабий тил

    Нижний Новгородда мусулмонлар йиғилишида умумий адабий тил масаласи кўтарилди.

  10. 1908
    Туркистонга иккинчи сафар

    Бухоро ва Самарқандда бўлиб, Беҳбудий, Шакурий билан учрашди; «Таржимон»нинг 25 йиллиги нишонланди.

  11. 1910
    Нобел мукофотига номзод

    Франсуз журнали уни тинчлик бўйича Нобел мукофотига тавсия қилди.

  12. 1914
    Вафоти

    Боғчасаройда вафот этди (1914-йил 24-сентабр, эски услубда 11-сентабр).

Асарлар

  • «Рус мусулмонлиги» (1881)
  • «Солномаи туркий» (1882)
  • «Мироти жадид» (1882)
  • «Оврўпо маданиятига бир назари мувозана» (1885)
  • «Фарангистон мактублари» (1887)
  • «Дорур-роҳат мусулмонлари» (1887)
  • «Судан мактублари» (1889)
  • «Хотинлар ўлкаси» (1890)
  • «Арслон қиз» (1893)
  • «Иван ва Сулаймон» (1897)
  • «Туркистон уламоси» (1900)
  • «Кун туғди» (1905)
  • «Балойи ислом» (1905)
  • «Муколамайи салотин» (1906)
  • «Гулбобо зиёрати» (1908)
  • «Маданияти исломия»
Хато топдингизми?

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Тузатиш таклиф қилиш