
Биография
Исмоилбек Гаспирали (рус тилида Гаспринский) Россия мусулмонлари ва туркий халқлар орасида жадидчилик ҳаракатининг пешвоси, ношир ва мактаб ислоҳотчиси сифатида танилган. У 1883-йилдан Боғчасаройда чиқарган «Таржимон» газетаси билан Қримдан Туркистонгача бўлган туркий дунёни бир-бирига таништирди, «усули савтия» (товуш усули) асосида янги усулдаги мактабларни ёйишга раҳнамолик қилди.
У 1851-йилда Боғчасарой яқинидаги Ажикўй қишлоғида туғилган (туғилган куни манбаларда 20 ёки 21 март деб кўрсатилади). Ота-боболари Гаспра қишлоғидан бўлгани учун «Гаспирали» нисбасини олган. Отаси Мустафобей генерал-губернатор Voroncov ҳузурида таржимон бўлиб хизмат қилган ва 1853-йилда дворянлик мартабасига кўтарилган. Исмоил аввал Боғчасаройдаги эски мактабда, сўнг Симферопол гимназияси ва Воронеждаги ҳарбий ўқув юртида ўқиди, Москвадаги Милютин гимназиясини 1868-йилда тугатди. Қайтиб келгач, Боғчасаройдаги «Занжирли» мадрасасида рус тилидан дарс берди.
1872-йилдан бошлаб Франсияда яшади, Вена, Мюнхен ва Штутгартда бўлди; Парижда Тургеневнинг ёрдамчи-котиби бўлиб ишлади, Сорбоннада маърузаларга қатнашди. 1876-йилда Боғчасаройга қайтиб, анъанавий таълим замондан орқада қолганини кўрди ва мактаб-мадрасаларга дунёвий фанларни киритиш зарурлигини илгари сурди. Бу фикрлари қаттиқ қаршиликка учраб, у шаҳар бошлиғи лавозимига сайланишга (1878–1884) ўтди: кўчаларни ёритиш, тиббий ёрдамни кучайтириш каби ишларга шаҳар маблағини сарфлагани учун дума аъзолари уни истеъфога чиқишга мажбур қилди. 1882-йилда қозонлик бой Акчурин қизига уйланди.
Дастурий асари «Рус мусулмонлиги» (1881) китобида у Россиянинг мустамлака халқларига икки йўл билан — сингдириш ёки ҳамкорлик билан — муносабатда бўлиши мумкинлигини ёзди ва мусулмонлар учун она тилидаги бошланғич таълимни, замонавий фанлар ўқитиладиган мактаб ва мадрасаларни таклиф этди. Асарга рус шовинистлари қаттиқ эътироз билдирди. 1882-йилда «Солномаи туркий» ва «Мироти жадид» рисолалари, 1885-йилда Истанбулда «Оврўпо маданиятига бир назари мувозана» чоп этилди. Кейинчалик «Маданияти исломия» китоби икки марта нашр қилинди.
«Таржимон» унинг асосий минбари бўлди. Газетада у барча туркий халқлар учун «тилда, фикрда, ишда бирлик» шиорини ёқлаб, умумий адабий тил яратиш ғоясини тарғиб қилди; бу тил усмонли туркчасига асосланган, аммо турли шевалардан сўз олувчи тил сифатида ўйланган эди. 1906-йилда Нижний Новгородда ўтган мусулмонлар йиғинида умумий адабий тил масаласи кўтарилди. 1900-йилда Бокуда чоп этилган «Туркистон уламоси» китобида у Бухоро, Хоразм, Фарғона ва Самарқанд тарихида яшаган юздан ортиқ олим, шоир, табиб ва мунажжимни таништирди.
Гаспирали Туркистонга икки марта келган. 1893-йилда Бухоро амири Абдулаҳадхон билан Қримдаги учрашувдан кейин Самарқандга ўтди, бу ерда «усули савтия»ни жорий этиш ишлари бошланди, Шаҳрисабзга ҳам борди. 1908-йилги иккинчи сафарда Бухоро ва Самарқандда бўлиб, валиаҳд Сайид Олимхон, Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулқодир Шакурий билан суҳбатлашди; сафар таассуротлари «Бухорода на кўрдим?» туркуми билан «Таржимон»да босилди. Бухоро нўғойлари унинг шарафига мактабга исм беришни истаганида, у рад этиб, амирнинг отаси номи — «Музаффария»ни тавсия қилди.
Бадиий насрида у Тошкентда туғилиб Европада ўқиган хаёлий сайёҳ Мулла Аббос Франсавий тилидан ҳикоя қилди. «Фарангистон мактублари» (1887), «Дорур-роҳат мусулмонлари» (1887-йилдан «Таржимон»да), «Судан мактублари», «Хотинлар ўлкаси» (1890), «Арслон қиз» (1893), «Кун туғди» (1905), «Муколамайи салотин» (1906), «Гулбобо зиёрати» (1908) шулар жумласидандир. «Дорур-роҳат мусулмонлари» рус империясидаги туркий халқлар янги адабиётининг биринчи йирик намуналаридан саналади.
У 1914-йил сентабрда вафот этди. 1910-йилда франсуз «Ревю дю монд мюсулман» журнали уни тинчлик бўйича Нобел мукофотига номзод қилиб кўрсатган эди. Совет даврида номи танқид остида қолди, 1980-йилларнинг охиридан қайта тикланди: 1991-йил Симферополда 140 йиллигига бағишланган халқаро анжуман ўтди, 2001-йилда 150 йиллиги нишонланди. Туркистонлик зиёлилар, жумладан Беҳбудий, уни «миллат отаси» ва жадидчилик раҳнамоси деб билган.
Ҳаёт йўли
- 1851Туғилиши
Боғчасарой яқинидаги Ажикўй қишлоғида дунёга келган.
- 1868Москвада ўқишни тугатди
Милютин гимназиясини битириб, Боғчасаройда «Занжирли» мадрасасида рус тилидан дарс берди.
- 1872–1876Европада
Франсия, Вена, Мюнхен ва Штутгартда бўлди; Парижда Тургеневга ёрдамчи-котиб бўлиб ишлади.
- 1878–1884Шаҳар бошлиғи
Боғчасарой шаҳар бошлиғи вазифасида ишлади.
- 1881«Рус мусулмонлиги»
Россия мусулмонларининг таълим ва ҳуқуқлари ҳақидаги дастурий китоб чоп этилди.
- 1883«Таржимон»
Боғчасаройда туркий тиллар учун умумий газета чиқара бошлади.
- 1893Туркистонга биринчи сафар
Самарқанд ва Шаҳрисабзда «усули савтия»ни жорий этиш ишларини бошлаб берди.
- 1900«Туркистон уламоси»
Китоб Бокуда босилиб чиқди.
- 1906Умумий адабий тил
Нижний Новгородда мусулмонлар йиғилишида умумий адабий тил масаласи кўтарилди.
- 1908Туркистонга иккинчи сафар
Бухоро ва Самарқандда бўлиб, Беҳбудий, Шакурий билан учрашди; «Таржимон»нинг 25 йиллиги нишонланди.
- 1910Нобел мукофотига номзод
Франсуз журнали уни тинчлик бўйича Нобел мукофотига тавсия қилди.
- 1914Вафоти
Боғчасаройда вафот этди (1914-йил 24-сентабр, эски услубда 11-сентабр).
Асарлар
- «Рус мусулмонлиги» (1881)
- «Солномаи туркий» (1882)
- «Мироти жадид» (1882)
- «Оврўпо маданиятига бир назари мувозана» (1885)
- «Фарангистон мактублари» (1887)
- «Дорур-роҳат мусулмонлари» (1887)
- «Судан мактублари» (1889)
- «Хотинлар ўлкаси» (1890)
- «Арслон қиз» (1893)
- «Иван ва Сулаймон» (1897)
- «Туркистон уламоси» (1900)
- «Кун туғди» (1905)
- «Балойи ислом» (1905)
- «Муколамайи салотин» (1906)
- «Гулбобо зиёрати» (1908)
- «Маданияти исломия»