Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Jaloliddin Manguberdi
Tuzatish taklif qilish

Jaloliddin Manguberdi

Xorazmshohlar davlatining so'nggi hukmdori (1220–1231), Chingizxon qo'shinlariga qarshi o'n bir yil kurashgan va Parvon jangida mo'g'ullarni yenggan sarkarda.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Harbiy
Tug'ilgan:
taxminan 1199 — 1231
Tug'ilgan joy:
Xorazm
Otasi:
Alouddin Muhammad
Onasi:
Oychechak

Biografiya

Jaloliddin Manguberdi taxminan 1199-yilda Xorazmshohlar davlatining poytaxti Gurganjda (hozirgi Turkmanistondagi Ko'hna Urganch) tug'ilgan. U xorazmshoh Alouddin Muhammadning to'ng'ich o'g'li edi, onasi Oychechak turkmanlardan bo'lgan. Manbalarda tug'ilgan yili 1198 yoki 1199 deb ko'rsatiladi, turkiy laqabining yozilishi va ma'nosi ham turlicha izohlanadi.

Saroyda katta nufuzga ega bo'lgan buvisi Turkon xotunning talabi bilan otasi dastlab uni emas, ukasi O'zloqshohni valiahd etib tayinlagan. Jaloliddinga esa hozirgi Afg'oniston hududidagi G'azna va unga qo'shni viloyatlar mulk qilib berilgan. 1219–1220-yillarda Chingizxon qo'shinlari Movarounnahrga bostirib kirib, Buxoro va Samarqandni egalladi. Chekinib borgan Alouddin Muhammad 1220-yil oxirida Kaspiy dengizidagi bir orolda vafot etdi, o'limi oldidan taxtni to'ng'ich o'g'liga qoldirdi.

Gurganjdagi amirlarning fitnasidan xavfsiragan Jaloliddin poytaxtni tark etib, Niso yaqinida mo'g'ul otryadini yengdi va G'aznaga yetib bordi. U yerda to'plangan qo'shin bilan 1221-yilda Kobulning shimolidagi Parvon yonida Shiki Xutuxu boshchiligidagi mo'g'ul qo'shinini tor-mor etdi — bu Chingizxonning g'arbiy yurishi davomida mo'g'ullar ko'rgan eng yirik mag'lubiyatlardan biri bo'ldi. Ko'p o'tmay o'ljani bo'lisha olmagan ittifoqdosh amirlar o'z qo'shinlarini olib ketdi va o'sha yil oxirida Sind (Hind) daryosi bo'yida Chingizxonning o'zi bilan bo'lgan jangda xorazmshoh yengildi. Rivoyatga ko'ra, u oti bilan baland qirg'oqdan daryoga sakrab, narigi sohilga suzib o'tgan; oila a'zolari esa halok bo'lgan.

To'rt mingga yaqin navkari bilan Hindistonga o'tgan Jaloliddin uch yilcha Panjob va Sind yerlarida mahalliy hukmdorlar bilan urushdi; Dehli sultoni Eltutmish unga boshpana bermadi. 1224-yilda u Eronga qaytib, ukasi G'iyosiddin Pirshoh boshqarayotgan Kirmon, Fors va Iroqi Ajamni o'ziga bo'ysundirdi. 1225-yilda Ildegizlar poytaxti Tabrizni egallab, uni o'z qarorgohiga aylantirdi.

O'sha yilning avgustida xorazmshoh Garni yonida gurji qo'shinini yengdi, 1226-yilda esa Tbilisini oldi. 1227–1228-yillarda Isfahon ostonasida mo'g'ullar bilan og'ir jang qildi. Tinimsiz urushlar qo'shnilarini unga qarshi birlashtirdi: 1230-yilda uzoq qamaldan so'ng Axlatni egallagan sulton o'sha yilning avgustida Erzinjon yaqinidagi Yassichemen jangida Saljuqiy sulton Kayqubod I va Ayyubiy al-Ashraf ittifoqidan mag'lub bo'ldi.

1231-yilda Chormag'on noyon boshchiligidagi yangi mo'g'ul qo'shini Ozarbayjonga bostirib kirdi. Deyarli qo'shinsiz qolgan Jaloliddin Diyorbakr atrofidagi tog'larga chekindi va o'sha yilning avgustida u yerda bir kurd tomonidan o'ldirildi. Uning o'limi bilan xorazmshohlar sulolasining hukmronligi tugadi.

Jaloliddin haqidagi asosiy ma'lumotlar uning kotibi Shihobiddin an-Nasaviy yozgan tarjimai hol hamda Juvayniy va Juzjoniy tarixlarida saqlangan. O'zbekistonda u milliy qahramon sifatida ulug'lanadi: 1999-yilda tavalludining 800 yilligi nishonlanib, Urganchda yodgorlik majmuasi ochilgan, 2000-yilda esa «Jaloliddin Manguberdi» harbiy ordeni ta'sis etilgan. Uning xotirasi Turkmaniston va Turkiyada ham e'zozlanadi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1199
    Tug'ilishi

    Gurganjda xorazmshoh Alouddin Muhammadning to'ng'ich o'g'li bo'lib dunyoga kelgan.

  2. 1220
    Taxt vorisi

    Mo'g'ullar bosqini paytida Kaspiy dengizidagi orolda vafot etgan otasi taxtni unga qoldirgan; Gurganjdagi fitnadan xavfsirab, G'azna tomon yo'l olgan.

  3. 1221
    Parvon jangi

    Kobul shimolida Shiki Xutuxu boshchiligidagi mo'g'ul qo'shinini tor-mor etgan.

  4. 1221
    Sind daryosi bo'yidagi jang

    Chingizxonning o'zi bilan bo'lgan jangda yengilib, oti bilan daryodan suzib o'tgan va Hindistonga ketgan.

  5. 1221–1224
    Hindistonda

    Panjob va Sindda mahalliy hukmdorlar bilan urushgan; Dehli sultoni Eltutmish unga boshpana bermagan.

  6. 1224
    Eronga qaytishi

    Kirmon, Fors va Iroqi Ajamni o'z hokimiyatiga bo'ysundirgan.

  7. 1225
    Tabriz va Garni

    Ildegizlar poytaxti Tabrizni egallab, qarorgohiga aylantirgan; avgustda Garni yonida gurji qo'shinini yengan.

  8. 1226
    Tbilisining olinishi

    Gurjiston poytaxtini egallagan.

  9. 1230
    Axlat va Yassichemen

    Uzoq qamaldan so'ng Axlatni olgan, ammo Erzinjon yaqinida Saljuqiylar va Ayyubiylar ittifoqidan mag'lub bo'lgan.

  10. 1231
    Vafoti

    Chormag'on noyonning mo'g'ul qo'shinidan chekinib, Diyorbakr atrofidagi tog'larda o'ldirilgan.

Meros

Jaloliddin Manguberdi mo'g'ul istilosiga eng uzoq va qat'iyat bilan qarshilik ko'rsatgan hukmdorlardan biri sifatida tarixga kirgan. Zamondosh tarixchilar uning shaxsiy jasoratini alohida ta'kidlagan, zamonaviy tadqiqotchilar esa harbiy iste'dodi bilan birga davlat boshqaruvi va diplomatiyadagi xatolarini ham qayd etadi. O'zbekistonda u milliy qahramon hisoblanadi: uning obrazini Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» dramasida yaratgan, nomi bilan mamlakatning harbiy ordeni atalgan, Urganchda unga haykallar o'rnatilgan.

Davr: Mo'g'ullar istilosi davri, XIII asr boshi
  • Maqsud Shayxzoda «Jaloliddin Manguberdi» tarixiy dramasini yozgan (1944)
  • Tavalludining 800 yilligi nishonlanib, Urganchda yodgorlik majmuasi ochilgan (1999)
  • «Jaloliddin Manguberdi» ordeni ta'sis etilgan (2000)
  • O'zbek-turk hamkorligidagi «Mendirman Jaloliddin» teleseriali efirga chiqqan (2021)
  • Urganch markazida Jaloliddin Manguberdining yangi haykali ochilgan (2022)
Jaloliddin Manguberdi (taxminan 1199–1231) — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz