Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Muhammad Xorazmshoh
Tuzatish taklif qilish

Muhammad Xorazmshoh

Anushteginiylar sulolasidan bo'lgan xorazmshoh (1200–1220): davlatini Xurosondan Movarounnahrgacha kengaytirgan, ammo Chingizxon bosqini oldida uni saqlab qola olmagan hukmdor.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Harbiy
Haqiqiy ismi:
Qutbiddin Muhammad
Taxallusi:
Iskandari Soniy
Tug'ilgan:
taxminan 1169 — 1220
Otasi:
Takash
Onasi:
Turkon xotun
Farzandlar:
Qutbiddin O'zloqshoh

Biografiya

Muhammad Xorazmshoh — to'liq ismi Alo ad-Dunyo va-d-Din Abu-l-Fath Muhammad ibn Takash — Xorazmshohlar davlatining hukmdori bo'lgan. U taxminan 1169-yilda Gurganjda tug'ilgan, tug'ilganda Qutbiddin Muhammad deb atalgan. Otasi Takash xorazmshoh, onasi qang'li xonining qizi Turkon xotun edi. 1190-yillarda otasi uni Xuroson viloyatlaridan biriga hokim qilib tayinlagan, 1197-yilda akasi Malikshoh vafot etgach, u valiahd bo'lgan.

Takash 1200-yilning 3-iyulida vafot etgan, Muhammad esa 3-avgustda taxtga o'tirib, otasining Aloiddin laqabini olgan. Hukmronligining dastlabki yillari G'ur sultonlari bilan urushda o'tgan: ular Xuroson shaharlarini egallagan, G'urgonjni qamal qilgan, ammo qoraxitoylar yordamida 1204-yilda Andxuy yonida mag'lub etilgan. 1206-yilda Mu'izziddin G'uriy o'ldirilgach, G'ur davlati parchalangan, uning yerlari asta-sekin Xorazmshohlarga bo'ysundirilgan.

Xorazmshoh qoraxitoylarga qarshi kurashga kirishgan. 1207-yilda ularga asir tushgan, ammo qochib qutulgan; 1210-yil sentyabrida Ilamish dashtidagi jangda qoraxitoy qo'shinini tor-mor qilib, Movarounnahrni o'z davlatiga qo'shgan. Muslim dunyosida bu g'alaba katta ahamiyat kasb etgan, hukmdor Iskandari Soniy («Ikkinchi Iskandar») laqabini olgan. 1212-yilda Samarqandda ko'tarilgan qo'zg'olon shafqatsiz bostirilgan; keyinchalik Samarqand uning qarorgohi va poytaxtiga aylangan.

1210–1215-yillarda Muhammad Xorazmshoh Fors Irog'i, Mozandaron, Ozarbayjon, G'azna va Bomiyongacha bo'lgan yerlarni egallagan; uning davlati shimolda Orol, g'arbda Kaspiy dengizi, sharqda Yettisuvgacha cho'zilgan. 1217-yilda u Bag'dodga qarshi yurish qilgan, ammo qor bo'roni sababli qo'shini katta talafot ko'rib, qaytishga majbur bo'lgan. Davlatni boshqarishda onasi Turkon xotunning ta'siri kuchli bo'lgan; Muhammad kenja o'g'li Qutbiddin O'zloqshohni valiahd deb e'lon qilgan, to'ng'ich o'g'li Jaloliddin esa bundan norozi bo'lgan.

1218-yilda Chingizxon yuborgan savdogar-elchilar karvoni O'trorda hokim Inolchiq tomonidan qatl etilgan. Muhammad Xorazmshoh Inolchiqni topshirishdan bosh tortgan, 1219-yilda esa Chingizxon qo'shini Xorazmga bostirib kirgan. Xorazmshoh uni dala jangida to'xtatishga urinmay, qo'shinni shaharlar bo'ylab bo'lib tashlagan; 1220-yilda O'tror, Buxoro va Samarqand bosib olingan. U Xurosonga, so'ng Kaspiy bo'yiga qochgan va dengizdagi Ashur-ada oroliga o'tgan.

Muhammad Xorazmshoh o'sha yerda, 1220-yilning dekabrida, og'ir kasallikdan vafot etgan. Umrining oxirida u Jaloliddin Manguberdini valiahd deb e'lon qilgan. Xorazmshohlar davlati esa mo'g'ullar hujumi ostida tugatilgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. taxminan 1169
    Tug'ilishi

    Gurganjda xorazmshoh Takash oilasida tug'ilgan va Qutbiddin Muhammad deb atalgan.

  2. 1197
    Valiahd

    Akasi Malikshoh vafot etgach, otasining vorisi bo'lgan.

  3. 1200
    Taxtga chiqishi

    Takash 3-iyulda vafot etgach, 3-avgustda xorazmshoh deb e'lon qilingan va Aloiddin laqabini olgan.

  4. 1201–1206
    G'ur sultonlari bilan urush

    G'urlar Xurosonni va G'urgonjni tahdid qilgan; 1204-yilda Andxuy yonida mag'lub etilgan, 1206-yilda G'ur davlati parchalangach, uning yerlari Xorazmga bo'ysungan.

  5. 1210
    Ilamish jangi

    Sirdaryo ortidagi Ilamish dashtida qoraxitoy qo'shinini tor-mor qilgan va Movarounnahrni qo'shib olgan.

  6. 1212
    Samarqand qo'zg'oloni

    Samarqandda ko'tarilgan qo'zg'olonni qattiq bostirgan; shahar keyinchalik uning qarorgohiga aylangan.

  7. 1215–1217
    Eron va G'azna zabti

    Fors Irog'i, Mozandaron, Ozarbayjon, Bomiyon va G'aznani o'z davlatiga qo'shgan.

  8. 1217
    Bag'dodga yurish

    Xalifa Nosirga qarshi qo'shin tortgan, ammo tog' dovonida qor bo'roni tufayli qaytishga majbur bo'lgan.

  9. 1218
    O'tror voqeasi

    Chingizxon yuborgan savdogar-elchilar karvoni O'trorda qatl etilgan; xorazmshoh Inolchiqni topshirishdan bosh tortgan.

  10. 1219–1220
    Mo'g'ullar bosqini

    Qo'shinni shaharlarga bo'lib tashlagan; 1220-yilda O'tror, Buxoro va Samarqand bosib olingan, xorazmshoh Xurosonga, so'ng Kaspiy bo'yiga qochgan.

  11. 1220
    Vafoti

    Kaspiy dengizidagi Ashur-ada orolida dekabrda kasallikdan vafot etgan.

Meros

Muhammad Xorazmshoh davrida Xorazmshohlar davlati o'zining eng keng chegaralariga yetgan: Orol dengizidan Kaspiygacha, Iroq va G'aznagacha, Yettisuvgacha cho'zilgan. Shu bilan birga, davlat markazlashgan boshqaruvdan mahrum bo'lgan; xorazmshohning qo'shinni shaharlar bo'ylab bo'lib tashlash haqidagi qarori mo'g'ullar bosqinida mag'lubiyatga olib kelgan tarixiy xato sifatida baholanadi. O'g'li Jaloliddin Manguberdi keyinchalik mo'g'ullarga qarshi kurashni davom ettirgan.

Davr: Xorazmshohlar davlati, Anushteginiylar sulolasi davri, XII asr oxiri – XIII asr boshi
  • Muhammad xorazmshoh taxtga chiqdi (1200)
  • Ilamish dashtida qoraxitoy qo'shini mag'lub etildi (1210)
  • O'trorda Chingizxonning savdogar-elchilari qatl etildi (1218)
  • Mo'g'ullar O'tror, Buxoro va Samarqandni bosib oldi; xorazmshoh Ashur-ada orolida vafot etdi (1220)
Muhammad Xorazmshoh (taxminan 1169–1220) — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz