Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Жалолиддин Мангуберди
Тузатиш таклиф қилиш

Жалолиддин Мангуберди

Хоразмшоҳлар давлатининг сўнгги ҳукмдори (1220–1231), Чингизхон қўшинларига қарши ўн бир йил курашган ва Парвон жангида мўғулларни енгган саркарда.

Фаолият:
Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳарбий
Туғилган:
тахминан 1199 — 1231
Туғилган жой:
Хоразм
Отаси:
Алоуддин Муҳаммад
Онаси:
Ойчечак

Биография

Жалолиддин Мангуберди тахминан 1199-йилда Хоразмшоҳлар давлатининг пойтахти Гурганжда (ҳозирги Туркманистондаги Кўҳна Урганч) туғилган. У хоразмшоҳ Алоуддин Муҳаммаднинг тўнғич ўғли эди, онаси Ойчечак туркманлардан бўлган. Манбаларда туғилган йили 1198 ёки 1199 деб кўрсатилади, туркий лақабининг ёзилиши ва маъноси ҳам турлича изоҳланади.

Саройда катта нуфузга эга бўлган бувиси Туркон хотуннинг талаби билан отаси дастлаб уни эмас, укаси Ўзлоқшоҳни валиаҳд этиб тайинлаган. Жалолиддинга эса ҳозирги Афғонистон ҳудудидаги Ғазна ва унга қўшни вилоятлар мулк қилиб берилган. 1219–1220-йилларда Чингизхон қўшинлари Мовароуннаҳрга бостириб кириб, Бухоро ва Самарқандни эгаллади. Чекиниб борган Алоуддин Муҳаммад 1220-йил охирида Каспий денгизидаги бир оролда вафот этди, ўлими олдидан тахтни тўнғич ўғлига қолдирди.

Гурганждаги амирларнинг фитнасидан хавфсираган Жалолиддин пойтахтни тарк этиб, Нисо яқинида мўғул отрядини енгди ва Ғазнага етиб борди. У ерда тўпланган қўшин билан 1221-йилда Кобулнинг шимолидаги Парвон ёнида Шики Хутуху бошчилигидаги мўғул қўшинини тор-мор этди — бу Чингизхоннинг ғарбий юриши давомида мўғуллар кўрган энг йирик мағлубиятлардан бири бўлди. Кўп ўтмай ўлжани бўлиша олмаган иттифоқдош амирлар ўз қўшинларини олиб кетди ва ўша йил охирида Синд (Ҳинд) дарёси бўйида Чингизхоннинг ўзи билан бўлган жангда хоразмшоҳ енгилди. Ривоятга кўра, у оти билан баланд қирғоқдан дарёга сакраб, нариги соҳилга сузиб ўтган; оила аъзолари эса ҳалок бўлган.

Тўрт мингга яқин навкари билан Ҳиндистонга ўтган Жалолиддин уч йилча Панжоб ва Синд ерларида маҳаллий ҳукмдорлар билан урушди; Деҳли султони Элтутмиш унга бошпана бермади. 1224-йилда у Эронга қайтиб, укаси Ғиёсиддин Пиршоҳ бошқараётган Кирмон, Форс ва Ироқи Ажамни ўзига бўйсундирди. 1225-йилда Илдегизлар пойтахти Табризни эгаллаб, уни ўз қароргоҳига айлантирди.

Ўша йилнинг августида хоразмшоҳ Гарни ёнида гуржи қўшинини енгди, 1226-йилда эса Тбилисини олди. 1227–1228-йилларда Исфаҳон остонасида мўғуллар билан оғир жанг қилди. Тинимсиз урушлар қўшниларини унга қарши бирлаштирди: 1230-йилда узоқ қамалдан сўнг Ахлатни эгаллаган султон ўша йилнинг августида Эрзинжон яқинидаги Яссичемен жангида Салжуқий султон Кайқубод I ва Айюбий ал-Ашраф иттифоқидан мағлуб бўлди.

1231-йилда Чормағон ноён бошчилигидаги янги мўғул қўшини Озарбайжонга бостириб кирди. Деярли қўшинсиз қолган Жалолиддин Диёрбакр атрофидаги тоғларга чекинди ва ўша йилнинг августида у ерда бир курд томонидан ўлдирилди. Унинг ўлими билан хоразмшоҳлар сулоласининг ҳукмронлиги тугади.

Жалолиддин ҳақидаги асосий маълумотлар унинг котиби Шиҳобиддин ан-Насавий ёзган таржимаи ҳол ҳамда Жувайний ва Жузжоний тарихларида сақланган. Ўзбекистонда у миллий қаҳрамон сифатида улуғланади: 1999-йилда таваллудининг 800 йиллиги нишонланиб, Урганчда ёдгорлик мажмуаси очилган, 2000-йилда эса «Жалолиддин Мангуберди» ҳарбий ордени таъсис этилган. Унинг хотираси Туркманистон ва Туркияда ҳам эъзозланади.

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1199
    Туғилиши

    Гурганжда хоразмшоҳ Алоуддин Муҳаммаднинг тўнғич ўғли бўлиб дунёга келган.

  2. 1220
    Тахт вориси

    Мўғуллар босқини пайтида Каспий денгизидаги оролда вафот этган отаси тахтни унга қолдирган; Гурганждаги фитнадан хавфсираб, Ғазна томон йўл олган.

  3. 1221
    Парвон жанги

    Кобул шимолида Шики Хутуху бошчилигидаги мўғул қўшинини тор-мор этган.

  4. 1221
    Синд дарёси бўйидаги жанг

    Чингизхоннинг ўзи билан бўлган жангда енгилиб, оти билан дарёдан сузиб ўтган ва Ҳиндистонга кетган.

  5. 1221–1224
    Ҳиндистонда

    Панжоб ва Синдда маҳаллий ҳукмдорлар билан урушган; Деҳли султони Элтутмиш унга бошпана бермаган.

  6. 1224
    Эронга қайтиши

    Кирмон, Форс ва Ироқи Ажамни ўз ҳокимиятига бўйсундирган.

  7. 1225
    Табриз ва Гарни

    Илдегизлар пойтахти Табризни эгаллаб, қароргоҳига айлантирган; августда Гарни ёнида гуржи қўшинини енган.

  8. 1226
    Тбилисининг олиниши

    Гуржистон пойтахтини эгаллаган.

  9. 1230
    Ахлат ва Яссичемен

    Узоқ қамалдан сўнг Ахлатни олган, аммо Эрзинжон яқинида Салжуқийлар ва Айюбийлар иттифоқидан мағлуб бўлган.

  10. 1231
    Вафоти

    Чормағон ноённинг мўғул қўшинидан чекиниб, Диёрбакр атрофидаги тоғларда ўлдирилган.

Мерос

Жалолиддин Мангуберди мўғул истилосига энг узоқ ва қатъият билан қаршилик кўрсатган ҳукмдорлардан бири сифатида тарихга кирган. Замондош тарихчилар унинг шахсий жасоратини алоҳида таъкидлаган, замонавий тадқиқотчилар эса ҳарбий истеъдоди билан бирга давлат бошқаруви ва дипломатиядаги хатоларини ҳам қайд этади. Ўзбекистонда у миллий қаҳрамон ҳисобланади: унинг образини Мақсуд Шайхзода «Жалолиддин Мангуберди» драмасида яратган, номи билан мамлакатнинг ҳарбий ордени аталган, Урганчда унга ҳайкаллар ўрнатилган.

Давр: Мўғуллар истилоси даври, XIII аср боши
  • Мақсуд Шайхзода «Жалолиддин Мангуберди» тарихий драмасини ёзган (1944)
  • Таваллудининг 800 йиллиги нишонланиб, Урганчда ёдгорлик мажмуаси очилган (1999)
  • «Жалолиддин Мангуберди» ордени таъсис этилган (2000)
  • Ўзбек-турк ҳамкорлигидаги «Мендирман Жалолиддин» телесериали эфирга чиққан (2021)
  • Урганч марказида Жалолиддин Мангубердининг янги ҳайкали очилган (2022)
Жалолиддин Мангуберди (тахминан 1199–1231) — Тарихий шахс | Shaxs.uz