Jaloliddin Rumiy

Jaloliddin Muhammad Rumiy an'anaviy sanaga ko'ra 1207-yil 30-sentabrda tug'ilgan. Uzoq vaqt uning vatani Balx deb hisoblangan, biroq hozirgi tadqiqotchilar u Balx viloyatiga qarashli Vaxsh shaharchasida, hozirgi Tojikiston hududida dunyoga kelganini ko'rsatadi. Otasi Bahouddin Valad ilohiyotchi, faqih va va'zxon bo'lgan, onasining ismi Mo'mina xotun. U «Mavlono» («ustozimiz») faxriy nomi bilan ham tilga olinadi; «Rumiy» nisbasi esa umrining katta qismi o'tgan Kichik Osiyoning o'sha davrdagi nomi — Rum bilan bog'liq.

Jaloliddin besh yoshlarida oila bir muddat Samarqandda yashagan. 1210-yillarning ikkinchi yarmida, mo'g'ullar bosqini arafasida, Bahouddin Valad yaqinlari bilan g'arbga yo'l olgan. Rivoyatga ko'ra, Nishopurda yosh Jaloliddin shoir Fariduddin Attor bilan uchrashgan. Bag'dod va Makkadan so'ng oila Shom va Anado'li shaharlari orqali Laranda (hozirgi Karaman) shahriga kelib, u yerda yetti yilcha yashagan. 1225-yilda Jaloliddin shu yerda samarqandlik Sharafuddin Laloning qizi Gavhar xotunga uylangan; ulardan Sulton Valad va Alouddin Chalabiy tug'ilgan. Onasi ham Larandada vafot etgan. 1228-yilda Rum saljuqiylari sultoni Alouddin Kayqubod I ning taklifi bilan oila davlat poytaxti Konyaga ko'chib o'tgan.

1231-yilda otasi vafot etgach, Jaloliddin uning o'rnini egallab, madrasada dars bergan, masjidlarda va'z aytgan va fatvolar chiqargan. 1232-yilda Konyaga otasining shogirdi Burhoniddin Muhaqqiq Termiziy kelgan va qariyb to'qqiz yil unga tasavvuf yo'lida ustozlik qilgan. Uning maslahati bilan Jaloliddin Shomga borib, Halabdagi hanafiy Halaviya madrasasida, so'ng Damashqda tahsil olgan. Burhoniddin 1240–1241-yillarda vafot etgach, Rumiy Konyada hurmatli faqih va mudarris sifatida faoliyatini davom ettirgan.

Hayotidagi burilish 1244-yil noyabrida Konyaga kelgan sayyoh darvesh Shamsiddin Tabriziy bilan uchrashuv bo'lgan. Ular o'rtasidagi yaqinlik Rumiyni dars va va'zdan uzoqlashtirib, shogirdlari va shahar ulamolarining noroziligiga sabab bo'lgan. Shams bir muddat Damashqqa ketib qolgan, Sulton Valad uni qaytarib olib kelgan, biroq 1247 yoki 1248-yilda u butunlay g'oyib bo'lgan. Ayriliq Rumiyni she'riyatga yetaklagan: u g'azallarining ko'pini Shams nomi bilan imzolagan, ular «Devoni Shamsi Tabriziy» («Devoni kabir») nomi bilan jamlangan. Devonda o'ttiz besh mingga yaqin bayt g'azal va qasidalar hamda ikki mingga yaqin ruboiy bor.

Shamsdan keyin Rumiyning yaqin hamrohi konyalik zargar Salohiddin Zarkub bo'lgan; u 1258-yilda vafot etgach, shogirdi Husomiddin Chalabiy shoirning eng yaqin kishisiga aylangan. Husomiddinning iltimosi bilan Rumiy 1250-yillar oxirida «Masnaviyi ma'naviy»ni aytib yozdira boshlagan va umrining oxirigacha shu asar ustida ishlagan. Olti daftardan iborat, yigirma besh ming baytdan ortiq bu doston hikoyatlar, masallar, Qur'on oyatlari va hadislar sharhi orqali tasavvuf ta'limotini bayon qiladi; oltinchi daftar tugallanmay qolgan. Fors tilidagi adabiyotda asar shu qadar e'zozlanganki, uni «forscha Qur'on» deb ham atashgan.

Nasriy merosi — shogirdlari yozib olgan suhbatlari «Fihi mo fihi», yetti va'zi jamlangan «Majolisi sab'a» va shogirdlari, oila a'zolari va amaldorlarga yozgan maktublari — «Maktubot». Rumiy asosan fors tilida yozgan, arabcha she'rlar ham bitgan, ayrim baytlarida turkiy va yunoncha so'zlarni ishlatgan. Gavhar xotun vafotidan keyin Kira xotunga uylangan, undan Amir Olim Chalabiy va Malika xotun tug'ilgan.

Rumiy 1273-yil 17-dekabrda Konyada vafot etgan va otasining yoniga dafn qilingan; manbalarga ko'ra, uni so'nggi yo'lga kuzatishda shahar musulmonlari bilan birga nasroniylar va yahudiylar ham qatnashgan. Qabri ustiga 1274-yilda qurilgan «Yashil gumbaz» maqbarasi 1927-yildan buyon Mavlono muzeyi hisoblanadi. Husomiddin Chalabiy vafotidan (1284) keyin Sulton Valad otasining izdoshlarini Mavlaviya tariqatiga uyushtirgan; tariqatning samo' marosimini YuNESKO 2005-yilda insoniyatning og'zaki va nomoddiy merosi durdonalari qatoriga kiritgan. Shoir tavalludining 800 yilligi munosabati bilan YuNESKO 2007-yilni Rumiy yili deb e'lon qilgan. «Masnaviyi ma'naviy»ning olti daftarini o'zbek tiliga shoir Jamol Kamol tarjima qilgan.