Жалолиддин Румий

Жалолиддин Муҳаммад Румий анъанавий санага кўра 1207-йил 30-сентабрда туғилган. Узоқ вақт унинг ватани Балх деб ҳисобланган, бироқ ҳозирги тадқиқотчилар у Балх вилоятига қарашли Вахш шаҳарчасида, ҳозирги Тожикистон ҳудудида дунёга келганини кўрсатади. Отаси Баҳоуддин Валад илоҳиётчи, фақиҳ ва ваъзхон бўлган, онасининг исми Мўмина хотун. У «Мавлоно» («устозимиз») фахрий номи билан ҳам тилга олинади; «Румий» нисбаси эса умрининг катта қисми ўтган Кичик Осиёнинг ўша даврдаги номи — Рум билан боғлиқ.

Жалолиддин беш ёшларида оила бир муддат Самарқандда яшаган. 1210-йилларнинг иккинчи ярмида, мўғуллар босқини арафасида, Баҳоуддин Валад яқинлари билан ғарбга йўл олган. Ривоятга кўра, Нишопурда ёш Жалолиддин шоир Фаридуддин Аттор билан учрашган. Бағдод ва Маккадан сўнг оила Шом ва Анадўли шаҳарлари орқали Ларанда (ҳозирги Караман) шаҳрига келиб, у ерда етти йилча яшаган. 1225-йилда Жалолиддин шу ерда самарқандлик Шарафуддин Лалонинг қизи Гавҳар хотунга уйланган; улардан Султон Валад ва Алоуддин Чалабий туғилган. Онаси ҳам Ларандада вафот этган. 1228-йилда Рум салжуқийлари султони Алоуддин Кайқубод I нинг таклифи билан оила давлат пойтахти Коняга кўчиб ўтган.

1231-йилда отаси вафот этгач, Жалолиддин унинг ўрнини эгаллаб, мадрасада дарс берган, масжидларда ваъз айтган ва фатволар чиқарган. 1232-йилда Коняга отасининг шогирди Бурҳониддин Муҳаққиқ Термизий келган ва қарийб тўққиз йил унга тасаввуф йўлида устозлик қилган. Унинг маслаҳати билан Жалолиддин Шомга бориб, Ҳалабдаги ҳанафий Ҳалавия мадрасасида, сўнг Дамашқда таҳсил олган. Бурҳониддин 1240–1241-йилларда вафот этгач, Румий Коняда ҳурматли фақиҳ ва мударрис сифатида фаолиятини давом эттирган.

Ҳаётидаги бурилиш 1244-йил ноябрида Коняга келган сайёҳ дарвеш Шамсиддин Табризий билан учрашув бўлган. Улар ўртасидаги яқинлик Румийни дарс ва ваъздан узоқлаштириб, шогирдлари ва шаҳар уламоларининг норозилигига сабаб бўлган. Шамс бир муддат Дамашққа кетиб қолган, Султон Валад уни қайтариб олиб келган, бироқ 1247 ёки 1248-йилда у бутунлай ғойиб бўлган. Айрилиқ Румийни шеъриятга етаклаган: у ғазалларининг кўпини Шамс номи билан имзолаган, улар «Девони Шамси Табризий» («Девони кабир») номи билан жамланган. Девонда ўттиз беш мингга яқин байт ғазал ва қасидалар ҳамда икки мингга яқин рубоий бор.

Шамсдан кейин Румийнинг яқин ҳамроҳи конялик заргар Салоҳиддин Заркуб бўлган; у 1258-йилда вафот этгач, шогирди Ҳусомиддин Чалабий шоирнинг энг яқин кишисига айланган. Ҳусомиддиннинг илтимоси билан Румий 1250-йиллар охирида «Маснавийи маънавий»ни айтиб ёздира бошлаган ва умрининг охиригача шу асар устида ишлаган. Олти дафтардан иборат, йигирма беш минг байтдан ортиқ бу достон ҳикоятлар, масаллар, Қуръон оятлари ва ҳадислар шарҳи орқали тасаввуф таълимотини баён қилади; олтинчи дафтар тугалланмай қолган. Форс тилидаги адабиётда асар шу қадар эъзозланганки, уни «форсча Қуръон» деб ҳам аташган.

Насрий мероси — шогирдлари ёзиб олган суҳбатлари «Фиҳи мо фиҳи», етти ваъзи жамланган «Мажолиси сабъа» ва шогирдлари, оила аъзолари ва амалдорларга ёзган мактублари — «Мактубот». Румий асосан форс тилида ёзган, арабча шеърлар ҳам битган, айрим байтларида туркий ва юнонча сўзларни ишлатган. Гавҳар хотун вафотидан кейин Кира хотунга уйланган, ундан Амир Олим Чалабий ва Малика хотун туғилган.

Румий 1273-йил 17-декабрда Коняда вафот этган ва отасининг ёнига дафн қилинган; манбаларга кўра, уни сўнгги йўлга кузатишда шаҳар мусулмонлари билан бирга насронийлар ва яҳудийлар ҳам қатнашган. Қабри устига 1274-йилда қурилган «Яшил гумбаз» мақбараси 1927-йилдан буён Мавлоно музейи ҳисобланади. Ҳусомиддин Чалабий вафотидан (1284) кейин Султон Валад отасининг издошларини Мавлавия тариқатига уюштирган; тариқатнинг самў маросимини ЮНЕСКО 2005-йилда инсониятнинг оғзаки ва номоддий мероси дурдоналари қаторига киритган. Шоир таваллудининг 800 йиллиги муносабати билан ЮНЕСКО 2007-йилни Румий йили деб эълон қилган. «Маснавийи маънавий»нинг олти дафтарини ўзбек тилига шоир Жамол Камол таржима қилган.