Komil Xorazmiy

Name: Devon
Author: Komil Xorazmiy

Xiva xonligining amaldori, shoir, xattot va tarjimon; o'zbek kuylarini yozib olish uchun «tanbur chizig'i» nota tizimini yaratgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Yozuvchi, Musiqachi, Rassom, Shoir
Haqiqiy ismi:: Pahlavon Muhammadniyoz
Taxallusi:: Komil
Tug'ilgan:: 1825 — 1899
Tug'ilgan joy:: Xiva, Xorazm
Otasi:: Abdulla oxund
Farzandlar:: Muhammad Rasul Mirzaboshi

Biografiya

Komil Xorazmiy — taxallus; haqiqiy ismi Pahlavon Muhammadniyoz. U 1825-yilda Xivada madrasa mudarrisi Abdulla oxund oilasida tug'ilgan. Xiva madrasasida o'qigan, arab va fors tillarini egallagan, so'ng xon saroyida kotiblik qila boshlagan — dastlab Said Muhammadxon davrida.

Muhammad Rahimxon II (Feruz) hukmronligi yillarida xon devonxonasida yuqori lavozimlarga ko'tarilgan va mirzaboshi bo'lgan. 1873-yilda Rossiya qo'shinlari Xivaga yaqinlashganda Gandimiyon sulh bitimining matni uning qo'li bilan yozilgan; shu yili u devonbegi etib tayinlangan va bu lavozimda 1880-yilgacha ishlagan. 1873 va 1883-yillarda xon bilan Moskva va Sankt-Peterburgga borgan, 1891 va 1896–1897-yillarda Toshkentda bo'lgan.

Komil shoir sifatida g'azal, ruboiy, qasida, murabba kabi janrlarda sakkiz mingdan ortiq misra yozgan, devoni 1881-yilda Xivada toshbosmada chop etilgan. U forsiy asarlarni o'zbekchaga o'girgan, Alisher Navoiy «Xamsa»sining Xivada bosilgan nashriga so'z boshi yozgan va xattotlik bilan ham shug'ullangan.

Eng muhim ishi — musiqa sohasida. Xon topshirig'i bilan u xalq va maqom kuylarini qog'ozga tushirish uchun tanbur pardalariga mos chiziqlardan iborat «tanbur chizig'i» yozuvini ishlab chiqdi. Bu tizim keyinchalik o'g'li Muhammad Rasul Mirzaboshi tomonidan davom ettirilib, Xorazm maqomlari, jumladan «Shashmaqom»ni yozib olishda qo'llandi.

Komil Xorazmiy 1899-yilda Xivada vafot etgan. Uning qurdirgan qorixonasi o'zi dafn etilgan joy ustida saqlanib qolgan; hozir bu bino Xivadagi uy-muzey sifatida tanilgan.

Karyera

Xiva xon saroyi
Mirzaboshi, devonbegi · Xiva

Asarlar

«Devon» (1881)
She'riy to'plam
G'azal, ruboiy, qasida, murabba va boshqa janrlardagi sakkiz mingdan ortiq misra; birinchi nashri Xivada toshbosmada chiqqan.
«Tanbur chizig'i»
Nota yozuvi tizimi
Tanbur pardalariga mos chiziqlar va belgilar bilan o'zbek kuylari va maqomlarini qog'ozga tushirish usuli.
«Murabbai Komil»
Musiqiy asar
Komilning bastakorlik ijodiga mansub kuy.
«Peshravi Feruz»
Musiqiy asar
Komilning bastakorlik ijodiga mansub kuy.
Fors tilidan tarjimalar
Tarjima
Fors tilidagi adabiy asarlarni o'zbek tiliga o'girgan.

Hayot yo'li

1825
Tug'ilishi
Xivada madrasa mudarrisi Abdulla oxund oilasida dunyoga kelgan.
1864-yilgacha
Saroyda kotiblik
Madrasada tahsil olgach, Said Muhammadxon saroyida kotib bo'lib ishlagan.
1873
Gandimiyon bitimi
Rossiya bilan Xiva xonligi o'rtasidagi sulh bitimining matnini yozgan; shu yili Moskva va Sankt-Peterburgga borgan.
1873–1880
Devonbegi
Muhammad Rahimxon II davrida xon devonxonasining boshlig'i — devonbegi lavozimida ishlagan.
1870–1880-yillar
«Tanbur chizig'i»
Xon topshirig'i bilan o'zbek kuylarini yozib olish uchun tanbur pardalariga asoslangan nota yozuvini yaratgan.
1881
Devonning nashri
She'rlar to'plami Xivada toshbosmada chop etilgan.
1883
Moskva va Sankt-Peterburgga safar
Muhammad Rahimxon II bilan Rossiya shaharlariga borgan.
1891, 1896–1897
Toshkentga safarlar
Toshkentda bo'lgan.
1899
Vafoti
Xivada vafot etgan; o'zi qurdirgan qorixona uning qabri ustida saqlanib qolgan.

Meros

«Tanbur chizig'i» o'zbek kuylarini nota bilan yozib olishning dastlabki tizimlaridan biri bo'ldi; undan foydalanib Xorazm maqomlari, jumladan «Shashmaqom» qog'ozga tushirildi. Komil g'azallari va tarjimalari bilan Xorazm adabiy muhitining XIX asrdagi yirik vakillaridan biri sifatida ham tanilgan. Xivada uning nomi bilan atalgan uy-muzey bor.

Davr: Xiva xonligi, XIX asrning ikkinchi yarmi

Gandimiyon sulh bitimi (1873)
Devonning Xivada toshbosmada chop etilishi (1881)