Комил Хоразмий
Хива хонлигининг амалдори, шоир, хаттот ва таржимон; ўзбек куйларини ёзиб олиш учун «танбур чизиғи» нота тизимини яратган.
Биография
Комил Хоразмий — тахаллус; ҳақиқий исми Паҳлавон Муҳаммадниёз. У 1825-йилда Хивада мадраса мударриси Абдулла охунд оиласида туғилган. Хива мадрасасида ўқиган, араб ва форс тилларини эгаллаган, сўнг хон саройида котиблик қила бошлаган — дастлаб Саид Муҳаммадхон даврида.
Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) ҳукмронлиги йилларида хон девонхонасида юқори лавозимларга кўтарилган ва мирзабоши бўлган. 1873-йилда Россия қўшинлари Хивага яқинлашганда Гандимиён сулҳ битимининг матни унинг қўли билан ёзилган; шу йили у девонбеги этиб тайинланган ва бу лавозимда 1880-йилгача ишлаган. 1873 ва 1883-йилларда хон билан Москва ва Санкт-Петербургга борган, 1891 ва 1896–1897-йилларда Тошкентда бўлган.
Комил шоир сифатида ғазал, рубоий, қасида, мурабба каби жанрларда саккиз мингдан ортиқ мисра ёзган, девони 1881-йилда Хивада тошбосмада чоп этилган. У форсий асарларни ўзбекчага ўгирган, Алишер Навоий «Хамса»сининг Хивада босилган нашрига сўз боши ёзган ва хаттотлик билан ҳам шуғулланган.
Энг муҳим иши — мусиқа соҳасида. Хон топшириғи билан у халқ ва мақом куйларини қоғозга тушириш учун танбур пардаларига мос чизиқлардан иборат «танбур чизиғи» ёзувини ишлаб чиқди. Бу тизим кейинчалик ўғли Муҳаммад Расул Мирзабоши томонидан давом эттирилиб, Хоразм мақомлари, жумладан «Шашмақом»ни ёзиб олишда қўлланди.
Комил Хоразмий 1899-йилда Хивада вафот этган. Унинг қурдирган қорихонаси ўзи дафн этилган жой устида сақланиб қолган; ҳозир бу бино Хивадаги уй-музей сифатида танилган.
Карьера
- Хива хон саройиМирзабоши, девонбеги · Хива
Асарлар
- «Девон» (1881)Шеърий тўплам
Ғазал, рубоий, қасида, мурабба ва бошқа жанрлардаги саккиз мингдан ортиқ мисра; биринчи нашри Хивада тошбосмада чиққан.
- «Танбур чизиғи»Нота ёзуви тизими
Танбур пардаларига мос чизиқлар ва белгилар билан ўзбек куйлари ва мақомларини қоғозга тушириш усули.
- «Мураббаи Комил»Мусиқий асар
Комилнинг бастакорлик ижодига мансуб куй.
- «Пешрави Феруз»Мусиқий асар
Комилнинг бастакорлик ижодига мансуб куй.
- Форс тилидан таржималарТаржима
Форс тилидаги адабий асарларни ўзбек тилига ўгирган.
Ҳаёт йўли
- 1825Туғилиши
Хивада мадраса мударриси Абдулла охунд оиласида дунёга келган.
- 1864-йилгачаСаройда котиблик
Мадрасада таҳсил олгач, Саид Муҳаммадхон саройида котиб бўлиб ишлаган.
- 1873Гандимиён битими
Россия билан Хива хонлиги ўртасидаги сулҳ битимининг матнини ёзган; шу йили Москва ва Санкт-Петербургга борган.
- 1873–1880Девонбеги
Муҳаммад Раҳимхон II даврида хон девонхонасининг бошлиғи — девонбеги лавозимида ишлаган.
- 1870–1880-йиллар«Танбур чизиғи»
Хон топшириғи билан ўзбек куйларини ёзиб олиш учун танбур пардаларига асосланган нота ёзувини яратган.
- 1881Девоннинг нашри
Шеърлар тўплами Хивада тошбосмада чоп этилган.
- 1883Москва ва Санкт-Петербургга сафар
Муҳаммад Раҳимхон II билан Россия шаҳарларига борган.
- 1891, 1896–1897Тошкентга сафарлар
Тошкентда бўлган.
- 1899Вафоти
Хивада вафот этган; ўзи қурдирган қорихона унинг қабри устида сақланиб қолган.
Мерос
«Танбур чизиғи» ўзбек куйларини нота билан ёзиб олишнинг дастлабки тизимларидан бири бўлди; ундан фойдаланиб Хоразм мақомлари, жумладан «Шашмақом» қоғозга туширилди. Комил ғазаллари ва таржималари билан Хоразм адабий муҳитининг XIX асрдаги йирик вакилларидан бири сифатида ҳам танилган. Хивада унинг номи билан аталган уй-музей бор.
Давр: Хива хонлиги, XIX асрнинг иккинчи ярми- Гандимиён сулҳ битими (1873)
- Девоннинг Хивада тошбосмада чоп этилиши (1881)