Mahmud Koshg'ariy
XI asr tilshunos olimi, turkiy so'zlarning ilk qomusiy lug'ati «Devonu lug'otit turk» muallifi, turkiyshunoslik fanining asoschilaridan biri.
Biografiya
Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al-Koshg'ariy — XI asrda yashagan turkiy filolog, «Devonu lug'otit turk» asarining muallifi. Uning hayoti haqida ma'lumot kam va asosan o'z kitobidagi eslatmalardan olinadi; tug'ilgan yili ham aniq emas: ko'pincha 1029-yil ko'rsatiladi, ayrim manbalarda esa 1005-yil keltiriladi.
U Issiqko'lning janubi-sharqiy sohilidagi Barsxon (Barsg'on) shahrida, Qoraxoniylar hukmdor sulolasiga qarindosh oilada tug'ilgan; otasi Husayn ibn Muhammad Barsxon hokimi bo'lgan. Ta'limni o'sha davr turkiy dunyosining yirik madaniy markazlaridan biri — Qashqarda olgan, turkiy lahjalardan tashqari arab va fors tillarini puxta bilgan.
1057-yilda Qoraxoniylar saroyidagi fitna va hukmdor xonadoni a'zolarining qatl etilishidan so'ng Mahmud vatanini tark etishga majbur bo'lgan. O'z yozishicha, u ko'p yillar davomida turkiy qabilalar yashaydigan shahar va dashtlarni kezib, ularning lahjalari, urf-odatlari, maqol va qo'shiqlarini o'rgangan. Keyinchalik u o'sha paytda Saljuqiylar ta'sirida bo'lgan Abbosiylar xalifaligining poytaxti Bag'dodga kelib qolgan.
Bag'dodda 1072–1074-yillarda u arab tilida «Devonu lug'otit turk» («Turkiy so'zlar devoni») asarini yozdi. Kitob turkiy tilni o'rganmoqchi bo'lgan arablar uchun mo'ljallangan: unda bir necha ming turkiy so'zning ma'nosi arabcha tushuntirilib, maqollar, she'riy parchalar va hikmatli so'zlardan misollar keltirilgan. Asarda turkiy qabilalar, ularning joylashuvi, tarixi va urf-odatlari haqida ma'lumotlar, shuningdek, turkiy xalqlar yurtini tasvirlagan dumaloq dunyo xaritasi bor. Muallif kitobini Abbosiy xalifa al-Muqtadiga bag'ishlagan.
Koshg'ariy turkiy til sintaksisi haqida «Javohir un-nahv fi lug'otit turk» nomli yana bir kitob yozgan, biroq u bizgacha yetib kelmagan. Taxminlarga ko'ra, umrining oxirida olim vataniga qaytib, Qashqar yaqinidagi O'pal qishlog'ida yashagan va o'sha yerda taxminan 1101-yilda vafot etgan; boshqa ma'lumotlarga ko'ra, u 1102 yoki 1126-yilda olamdan o'tgan. O'paldagi qabri ustida maqbara turibdi.
«Devon»ning bizgacha yetib kelgan yagona qo'lyozmasi 1266-yilda Damashqda ko'chirilgan nusxadir. Uni 1914-yilda Istanbul kitob bozorida kitobsevar Ali Amiriy topgan, hozir u Istanbuldagi Millat kutubxonasiga tegishli. Asar 1915–1917-yillarda ilk bor nashr etilgan, keyinchalik turk, o'zbek, ingliz, rus va boshqa tillarga tarjima qilingan; o'zbekcha tarjimasini Solih Mutallibov 1960–1963-yillarda Toshkentda uch jildda chop ettirgan. Koshg'ariy turkiyshunoslikning asoschilaridan biri hisoblanadi, uning merosini o'zbeklar, uyg'urlar, qirg'izlar va boshqa turkiy xalqlar o'ziniki deb biladi.
Hayot yo'li
- 1029Tug'ilishi
Issiqko'l bo'yidagi Barsxonda, Qoraxoniylar sulolasiga qarindosh oilada tug'ilgan; tug'ilgan yili taxminiy.
- Qashqarda ta'lim
Qoraxoniylarning yirik madaniy markazi Qashqarda o'qigan, arab va fors tillarini egallagan.
- 1057Vatanni tark etishi
Qoraxoniylar saroyidagi fitna va qatllardan so'ng Qashqarni tark etgan.
- Turkiy yurtlar bo'ylab safarlar
Turkiy qabilalar yashaydigan shahar va dashtlarni kezib, ularning lahjalari, maqol va qo'shiqlarini to'plagan.
- 1072–1074«Devonu lug'otit turk»
Bag'dodda arab tilida turkiy so'zlarning qomusiy lug'atini yozgan.
- 1077Xalifaga bag'ishlov
«Devon»ni Abbosiy xalifa al-Muqtadiga bag'ishlagan.
- 1101Vafoti
Taxminlarga ko'ra, Qashqar yaqinidagi O'pal qishlog'ida vafot etgan va shu yerda dafn etilgan; vafot yili ham taxminiy.
Asarlar
- «Devonu lug'otit turk» («Turkiy so'zlar devoni») (1074)Qomusiy lug'at
Bag'dodda 1072–1074-yillarda arab tilida yozilgan, turkiy so'zlarni arabcha izohlagan ilk yirik lug'at. Unda maqollar, she'riy parchalar, turkiy qabilalar, ularning tarixi va urf-odatlari haqida ma'lumotlar jamlangan; muallif xoqoniy turkiy tilini eng nafis, o'g'uz lahjasini esa eng yengil deb hisoblagan.
- Dunyo xaritasi (1074)Xarita
«Devon»ga kiritilgan dumaloq xarita: markazida Qoraxoniylar poytaxtlaridan biri Bolasog'un turadi, atrofida turkiy xalqlar yashagan yerlar tasvirlangan. Turkiy xalqlar hududining ma'lum bo'lgan ilk xaritasi hisoblanadi.
- «Javohir un-nahv fi lug'otit turk»Grammatik asar
Turkiy til sintaksisi haqidagi kitob; Koshg'ariy uni «Devon»da tilga oladi, biroq asar bizgacha yetib kelmagan.
Meros
«Devonu lug'otit turk» XI asr turkiy tillari, lahjalari va og'zaki ijodi haqidagi eng muhim manba bo'lib, turkiy tillarning tarixiy leksikologiyasi va dialektologiyasiga asos bo'lgan. Kitobdagi maqollar, qo'shiq va she'riy parchalar qadimgi turkiy adabiyotning noyob namunalarini saqlab qolgan, dumaloq xaritasi esa turkiy xalqlar yurtining ma'lum bo'lgan ilk xaritasidir. Asar ko'plab tillarga tarjima qilingan va o'zbek, uyg'ur, qirg'iz, turk hamda boshqa turkiy xalqlar olimlari tomonidan o'rganib kelinmoqda.
Davr: Qoraxoniylar va Saljuqiylar davri, XI asr- «Devon»ning bizgacha yetib kelgan yagona qo'lyozmasi Damashqda ko'chirilgan (1266)
- Qo'lyozmani Istanbulda kitobsevar Ali Amiriy topgan (1914)
- Asarning uch jildlik ilk nashri chiqa boshlagan (1915–1917) (1915)
- Solih Mutallibovning o'zbekcha tarjimasi nashr etila boshlagan (1960–1963, uch jild) (1960)
- YuNESKO 2008-yilni Mahmud Koshg'ariy yili deb e'lon qilgan (2008)
- «Devon» qo'lyozmasi YuNESKOning «Jahon xotirasi» reyestriga kiritilgan (2017)
- YuNESKO qarorgohida «Devon»ning 950 yilligiga bag'ishlangan xalqaro konferensiya o'tkazilgan (2024)