Маҳмуд Кошғарий
XI аср тилшунос олими, туркий сўзларнинг илк қомусий луғати «Девону луғотит турк» муаллифи, туркийшунослик фанининг асосчиларидан бири.
Биография
Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Кошғарий — XI асрда яшаган туркий филолог, «Девону луғотит турк» асарининг муаллифи. Унинг ҳаёти ҳақида маълумот кам ва асосан ўз китобидаги эслатмалардан олинади; туғилган йили ҳам аниқ эмас: кўпинча 1029-йил кўрсатилади, айрим манбаларда эса 1005-йил келтирилади.
У Иссиқкўлнинг жануби-шарқий соҳилидаги Барсхон (Барсғон) шаҳрида, Қорахонийлар ҳукмдор сулоласига қариндош оилада туғилган; отаси Ҳусайн ибн Муҳаммад Барсхон ҳокими бўлган. Таълимни ўша давр туркий дунёсининг йирик маданий марказларидан бири — Қашқарда олган, туркий лаҳжалардан ташқари араб ва форс тилларини пухта билган.
1057-йилда Қорахонийлар саройидаги фитна ва ҳукмдор хонадони аъзоларининг қатл этилишидан сўнг Маҳмуд ватанини тарк этишга мажбур бўлган. Ўз ёзишича, у кўп йиллар давомида туркий қабилалар яшайдиган шаҳар ва даштларни кезиб, уларнинг лаҳжалари, урф-одатлари, мақол ва қўшиқларини ўрганган. Кейинчалик у ўша пайтда Салжуқийлар таъсирида бўлган Аббосийлар халифалигининг пойтахти Бағдодга келиб қолган.
Бағдодда 1072–1074-йилларда у араб тилида «Девону луғотит турк» («Туркий сўзлар девони») асарини ёзди. Китоб туркий тилни ўрганмоқчи бўлган араблар учун мўлжалланган: унда бир неча минг туркий сўзнинг маъноси арабча тушунтирилиб, мақоллар, шеърий парчалар ва ҳикматли сўзлардан мисоллар келтирилган. Асарда туркий қабилалар, уларнинг жойлашуви, тарихи ва урф-одатлари ҳақида маълумотлар, шунингдек, туркий халқлар юртини тасвирлаган думалоқ дунё харитаси бор. Муаллиф китобини Аббосий халифа ал-Муқтадига бағишлаган.
Кошғарий туркий тил синтаксиси ҳақида «Жавоҳир ун-наҳв фи луғотит турк» номли яна бир китоб ёзган, бироқ у бизгача етиб келмаган. Тахминларга кўра, умрининг охирида олим ватанига қайтиб, Қашқар яқинидаги Ўпал қишлоғида яшаган ва ўша ерда тахминан 1101-йилда вафот этган; бошқа маълумотларга кўра, у 1102 ёки 1126-йилда оламдан ўтган. Ўпалдаги қабри устида мақбара турибди.
«Девон»нинг бизгача етиб келган ягона қўлёзмаси 1266-йилда Дамашқда кўчирилган нусхадир. Уни 1914-йилда Истанбул китоб бозорида китобсевар Али Амирий топган, ҳозир у Истанбулдаги Миллат кутубхонасига тегишли. Асар 1915–1917-йилларда илк бор нашр этилган, кейинчалик турк, ўзбек, инглиз, рус ва бошқа тилларга таржима қилинган; ўзбекча таржимасини Солиҳ Муталлибов 1960–1963-йилларда Тошкентда уч жилдда чоп эттирган. Кошғарий туркийшуносликнинг асосчиларидан бири ҳисобланади, унинг меросини ўзбеклар, уйғурлар, қирғизлар ва бошқа туркий халқлар ўзиники деб билади.
Ҳаёт йўли
- 1029Туғилиши
Иссиқкўл бўйидаги Барсхонда, Қорахонийлар сулоласига қариндош оилада туғилган; туғилган йили тахминий.
- Қашқарда таълим
Қорахонийларнинг йирик маданий маркази Қашқарда ўқиган, араб ва форс тилларини эгаллаган.
- 1057Ватанни тарк этиши
Қорахонийлар саройидаги фитна ва қатллардан сўнг Қашқарни тарк этган.
- Туркий юртлар бўйлаб сафарлар
Туркий қабилалар яшайдиган шаҳар ва даштларни кезиб, уларнинг лаҳжалари, мақол ва қўшиқларини тўплаган.
- 1072–1074«Девону луғотит турк»
Бағдодда араб тилида туркий сўзларнинг қомусий луғатини ёзган.
- 1077Халифага бағишлов
«Девон»ни Аббосий халифа ал-Муқтадига бағишлаган.
- 1101Вафоти
Тахминларга кўра, Қашқар яқинидаги Ўпал қишлоғида вафот этган ва шу ерда дафн этилган; вафот йили ҳам тахминий.
Асарлар
- «Девону луғотит турк» («Туркий сўзлар девони») (1074)Қомусий луғат
Бағдодда 1072–1074-йилларда араб тилида ёзилган, туркий сўзларни арабча изоҳлаган илк йирик луғат. Унда мақоллар, шеърий парчалар, туркий қабилалар, уларнинг тарихи ва урф-одатлари ҳақида маълумотлар жамланган; муаллиф хоқоний туркий тилини энг нафис, ўғуз лаҳжасини эса энг енгил деб ҳисоблаган.
- Дунё харитаси (1074)Харита
«Девон»га киритилган думалоқ харита: марказида Қорахонийлар пойтахтларидан бири Боласоғун туради, атрофида туркий халқлар яшаган ерлар тасвирланган. Туркий халқлар ҳудудининг маълум бўлган илк харитаси ҳисобланади.
- «Жавоҳир ун-наҳв фи луғотит турк»Грамматик асар
Туркий тил синтаксиси ҳақидаги китоб; Кошғарий уни «Девон»да тилга олади, бироқ асар бизгача етиб келмаган.
Мерос
«Девону луғотит турк» XI аср туркий тиллари, лаҳжалари ва оғзаки ижоди ҳақидаги энг муҳим манба бўлиб, туркий тилларнинг тарихий лексикологияси ва диалектологиясига асос бўлган. Китобдаги мақоллар, қўшиқ ва шеърий парчалар қадимги туркий адабиётнинг ноёб намуналарини сақлаб қолган, думалоқ харитаси эса туркий халқлар юртининг маълум бўлган илк харитасидир. Асар кўплаб тилларга таржима қилинган ва ўзбек, уйғур, қирғиз, турк ҳамда бошқа туркий халқлар олимлари томонидан ўрганиб келинмоқда.
Давр: Қорахонийлар ва Салжуқийлар даври, XI аср- «Девон»нинг бизгача етиб келган ягона қўлёзмаси Дамашқда кўчирилган (1266)
- Қўлёзмани Истанбулда китобсевар Али Амирий топган (1914)
- Асарнинг уч жилдлик илк нашри чиқа бошлаган (1915–1917) (1915)
- Солиҳ Муталлибовнинг ўзбекча таржимаси нашр этила бошлаган (1960–1963, уч жилд) (1960)
- ЮНЕСКО 2008-йилни Маҳмуд Кошғарий йили деб эълон қилган (2008)
- «Девон» қўлёзмаси ЮНЕСКОнинг «Жаҳон хотираси» реестрига киритилган (2017)
- ЮНЕСКО қароргоҳида «Девон»нинг 950 йиллигига бағишланган халқаро конференция ўтказилган (2024)