Muhammad Alixon (Madalixon)
Qo'qon xoni (1822–1841), Ming sulolasidan, Umarxon va Nodiraning o'g'li; Qashqarga yurishlar qilgan, Buxoro amiriga yengilgan va 1842-yilda qatl etilgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Hayot yillari:
- taxminan 1806 — 1842
- Otasi:
- Umarxon
- Onasi:
- Nodira
Biografiya
Muhammad Alixon (Madalixon) Ming sulolasidan chiqqan Qo'qon xoni, Umarxon va Nodirabegimning o'g'li. Tug'ilgan yili manbalarda turlicha: taxminan 1803–1808. Otasi vafot etgan 1822-yilda bo'lajak xon taxtga o'tirgan; yoshi ziyouz.uz'da 17, rus tilidagi Vikipediyada esa 14 deb ko'rsatiladi.
Hukmronligi davomida u xonlik chegaralarini kengaytirishga harakat qildi. Janubiy Oloy etaklaridagi tojiklar bo'ysundirildi, Qoratekin butunlay, Darvoz, Shug'non, Roshan va Vohon esa nomigagina qo'shib olindi. Qashqarga yurishlari 1826–1829-yillarda bo'lgan (ziyouz.uz 1829-yilni ataydi): bundan foydalanib Qashqar musulmonlari Xitoy hukmiga qarshi qo'zg'olon qildi; yengilgan uyg'urlarning yetmish mingi xon ortidan Qo'qon yerlariga, jumladan Toshkentga ko'chirildi. Qo'qon Sharqiy Turkistondagi shaharlardan bojxona daromadi olish huquqiga ega bo'ldi.
Ichki ishlarda sug'orish tarmog'i kengaytirilib, Toshkent yaqinida Xonariq qazildi; shahar hokimi Lashkar qushbegi xonning yaqin maslahatchisi bo'ldi. Rossiya bilan savdo va diplomatik aloqa yaxshilandi: 1828-yilda Qo'qon elchilari Sankt-Peterburgda iliq qabul qilindi, 1830-yilda esa Rossiya elchisi xorunji Potanin Qo'qonga keldi. Xon g'azallar yozgan, uning buyrug'i bilan Alisher Navoiy asarlari miniatyuralar bilan ko'chirilgan, ko'plab tarixiy asar fors va arab tilidan o'zbekchaga tarjima qilingan. Madalixon madrasasi kabi maktab-madrasalar qurilgan, Qo'qonning eski o'rdasi ta'mirlangan.
Buxoro bilan munosabatlar keskinlashdi. Urushda amir Nasrulloxon Qo'qon qo'shinini tor-mor qildi, Muhammad Alixon esa o'zini amirning noibi deb tan olishga majbur bo'ldi. 1841-yil oktabrida xon zulmidan norozi aholi Qo'qonda isyon ko'tardi, noyabrda esa xon taxtni ukasi Sulton Mahmudga topshirdi. 1842-yil aprelida Nasrulloxon Qo'qonni egallab, Muhammad Alixonni, Sulton Mahmudni va onasi Nodirani qatl ettirdi.
Karyera
- Qo'qon xon saroyiQo'qon xoni · Qo'qon · 1822–1841
Hayot yo'li
- taxminan 1806Tug'ilishi
Umarxon va Nodira oilasida tug'ilgan; yil manbalarda 1803–1808 oralig'ida beriladi.
- 1822Xonlik
Otasi vafotidan so'ng Qo'qon taxtiga o'tirgan.
- 1826–1829Qashqarga yurishlar
Qashqar yurishlari natijasida Sharqiy Turkiston shaharlaridan boj yig'ish huquqini olgan.
- 1828–1830Rossiya bilan aloqalar
Sankt-Peterburgga elchilar yuborilgan, Qo'qonga Rossiya elchisi Potanin kelgan.
- 1841Taxtdan voz kechishi
Xalq qo'zg'oloni va Buxoro bilan urushdan so'ng ukasi Sulton Mahmud foydasiga taxtdan voz kechgan.
- 1842Qatl etilishi
Amir Nasrulloxon Qo'qonni olib, uni, ukasini va onasini qatl ettirgan.